1. islâm ülkesinde, kendi dînî inanç ve ibâdetlerini yaparak serbestçe ve huzur içinde yaşamak isteyen ve bunun için de cizye denilen vergiyi ödemeyi kabul eden gayri müslime (gayr-i müslime) denir. ehl-i kitap olan hıristiyan ve yahûdîler ile, dinlerinin asılları bu iki dîne benzeyen mecûsîlerden cizye alınıp zımmî vatandaş kabul edilir. zımmî olan gayri müslim vatandaşların mallarına ve canlarına, nâmuslarına zarar vermek yasak olup, büyük günahtır. zımmîliği kabul eden gayri müslimlerin, islâm şehirlerinde oturmalarına, pazarlarda her türlü ticâretle meşgûl olmalarına müsâade edilir. ancak domuz, şarap ve içki alım satımları yasaklanırdı.
  2. teoride, hz. ibrahim'in doktrininden kaynaklanan dinlerden birine mensup olanlara denmekle birlikte, uygulamada yıldızlara tapan cemaatlere bile verilen addır.
  3. zımmi sadece osmanlılara ait bir kavram değildir. ehl i kitap halkına deniyor bildiğim kadarı ile.

    ''zımmiler size emanettir. onları kollayıp gözetin.'' diye bir söz hatırlıyorum bir yerlerden.
  4. bir islam ülkesinin himayesinde yaşamayı kabul eden gayri müslimler. osmanlı imparatorluğu zımmilerinin yaşayışlarını ve haklarını inceleyecek olursak:

    -zekat vergisi vermezler.
    -askerlikten muaflardır.
    -aile ve miras hukuku gibi konularda kendi mahkemelerinde yargılanıyorlar, osmanlı hukukuna uymak zorunda değiller bu konuda.
    -canları ve malları osmanlı'nın güvencesi altındadır.
    -memurluk yapabilirler ama sadece belli bir seviyeye kadar ilerleyebilirler, zira yüksek mevkiilerde muhakkak müslümanlar bulunmak durumundadır osmanlı anlayışına göre.
    -inanç, ibadet ve eğitimde özgürdürler.
    -sosyal güvenceleri vardır. dönemin koşullarına göre tabii ki, retrospektif olmayalım lütfen. örneğin cizye ya da savaş/ekonomik sıkıntı durumlarında toplanan özel paralar alınmaz fakir zımmilerden.
    -osmanlı imparatorluğu'nda mekke ve medine hariç yer yerde barınabilir, her yeri ziyaret edebilirler.
    -bunların cemaat liderleri vardır, sıkıntılarını ve sorunlarını padişaha cemaat liderleri aracılığıyla iletirler.
    -ibadet yerlerinin dokunulmazlığı vardır. bununla birlikte mevcut ibadethanelerin dışında yeni ibadethane inşaa edemezler, ancak çok ihtiyaç varsa padişah fermanıyla yeni kiliseler, sinagoglar vs. yapılabilir. ayrıca mevcut ibadethanelerinin tamirleri de yine padişahın iznine bağlı.
    -zımmilerin okul açabilme ve okul müfredatlarını kendilerinin belirleme hakkı var, osmanlı sadece izin verir, gerisine karışmaz.

    (bkz: rum)
    (bkz: ermeni)
    (bkz: yahudi)

    not: katolikler osmanlı'da hiçbir zaman millet statüsünde görülmemiştir, kaldı ki millet statüsü tanzimat fermanı ile sonradan kaldırılmıştır, ama gelenekleri devam etmiştir.
  5. müslüman bir devletin himayesinde yaşayan gayri müslim vatandaş. vergi vermekle mükelleftirler. ticaret,din ve ibadetlerinde serbestirler. hadisi şerifte peygamber efendimiz:kim zımmîye zulmeder veya taşıyamayacağı yükü yüklerse o kimsenin hasmıyım.” demişlerdir.