yazılı olmayan ama buna rağmen çiğnenmesi halinde çiğneyen kişinin etkili bir yaptırıma tabi tutulmasını sağlayan sosyal kurallar bütünüdür. çerkesler'e has olmakla birlikte, mö 3000'lere dayanan çerkes tarihinin en eski ürünlerindendir.
toplumsal mutabakat ve oydaşma ile oluşturulurlar. ortak yaşamın ürünüdür. uygulayıcıları toplumun içinden olan kişilerdir; toplumun bireylerinin tamamıdır.
xabze'ye aykırı hareket edenlere uygulanabilecek en basit yaptırım onu toplumdan dışlamaktır. sosyalliğin oldukça önemli olduğu, kişiye söylenebilecek en kötü hakaret sözünün "asosyal!" sayıldığı çerkes toplumunda, takdir edersiniz ki, birini toplumdan dışlamak, mesela onun cenazesine ya da düğününe katılmamak, yapılabilecek en kötü şeydir ve bu sebeple çerkesler bu yaptırımdan korunmak için sonsuz bir otokontrol mekanizmasıyla hareket ederler.
xabze'nin bu caydırıcı etkisi çerkes toplumunun yaşayışında diğer milletlere benzemeyen uygulamaları da beraberinde getirmiştir. örneğin, tarih boyunca hapishaneye sahip olmayan belki de tek millet çerkesler'dir. çerkes devletlerinden olan abhazya'da polis teşkilatı henüz 1996'da kurulmuştur örneğin ve bu da sağlam toplumsal uygulamaların bir sonucudur.
tabi bu yaptırım gücü ve caydırıcılığının yanında xabze'nin ödüllendirici yanı da vardır. xabze'ye uygun davranan birey toplumda saygınlaşır. toplumsal olaylarda ona da danışılır.
xabze'yi iyi bilmek ve uygulamak, bir çerkes için çok önemli bir ünlenme vesilesidir. bu yönüyle tanınan kişiler her yerde saygı görürler, sevilirler.
xabze'ye hakim kişiler, yaşları da belli bir olgunluğa erince thamade statüsüne yükselirler ve toplumda söz sahibi olmaya başlarlar. bu, bir çerkes için mümkün olan en güzel ödül, en eşsiz prestij vesilesidir.
çok büyük bir hata yapmadığı sürece de hemen her çerkes bu statüye erişir.
xabze, ödülleri ve zımni cezalarıyla (zımni diyorum zira xabze'de doğrudan cezalandırmak yoktur) bir bütündür ve yerine göre ikisinde de oldukça cömerttir.
çerkes kültürünün özüdür. tüm insanların bir arada oldukları zamanlarda geçerli olduğu kadar, insanların tek başlarına bulundukları zamanlarda da geçerlidir ve bu zamanlarda da kişileri denetlemeye devam eder. buna dair bir söz de vardır çerkes dilinde: "ayıp olan bir hareketi yanında kimse yokken de yapma; seni kimse görmüyor olabilir ama xabze her zaman mutlaka görüyordur."
