denizcilerin kıyıdan uzaklaşıp denizaşırı yolculuklara çıkabilmelerini sağlamış ölçüm aleti. sekstant bulununca pabucu dama atılmış olsa da denizcilik tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır.
güneş ve yıldızların ufuk yüksekliklerini ölçüp buradan zaman hesabı yapmayı sağlayan bir gözlem aracıdır.
3 ana kısımdan oluşur:
birinci kısım, genellikle pirinçten yapılan dairesel bir levhadır. bunun üzerinde göksel kürenin görünen yarısını temsil eden bir veya iki yay ailesi yer alır. bunlar yükseklik ve azimutu gösterirler. bu iki yay ailesi de yerel ufka göre yerleştirilir.
ikinci kısım, diğerleriyle aynı çapa sahip ek bir levha üzerinde yer alan ve "rete" adı verilen kısımdır. bu kısım ekliptiğin derecelerini ve önemli sabit yıldızların bir kısmının haritasını içerir. dönüşü, yıldızların gökyüzündeki hareketini temsil eder.
üçüncü kısım ise birinci levhanın dış kısmı üzerine yerleştirilmiştir ve "alidade" (veya el-hidada) olarak adlandırılır. birinci levhanın dış kısmına çizilmiş olan taksimatlı kısımdır ve bununla güneş'in ve gökcisimlerinin yükseklikleri ölçülür.
usturlap, astronomide gökcisimlerinin yükseklikleri ve zaman hesaplarında oldukça yaygın olarak kullanılmış bir araçtır. ancak 18. yüzyıldan sonra avrupa'da kullanılmamış ve osmanlılarda ise, aynı yıllarda, yapımı usturlaba göre daha kolay olan rub'u tahtası tercih edilmiştir.
