truman doktrini  

bush ile beraber rafa kalkan doktrin.

(bkz: the truman show)

400 milyon dolarlık yardımın 300 milyon doları yunanistan'a 100 miyon doları türkiye'ye ayrılmıştır.

izolasyon politikasını terk edip conteinment politikasına yönelen abd'nin whatever the weather we must move together sloganıyla özetlenebilecek olan dış politikasının bir uzantısıdır. amacı sovyetleri askeri olarak değil ideolojik ve ekonomik tehdit olarak gören abd'nin; asya'da zaten oldukça güçlenmiş sovyet rusya'nın yayılmacı politikalarını durdurmaktır. özelde iç savaş yaşayan yunanistan'ın komünizm "tehlike"sinden kurtarılmasını ve boğazlara sahip olan türkiye'nin sovyetlerin etkisine girmesiyle güçler dengesinin adb'nin aleyhine bozulabileceği ihtimalini engellemeyi hedeflemektedir. yunanistan'da komünist bir yönetim kurulmasının türkiye'yi çok ciddi etkileyeceğini ve bu "antidemoktarik", komünist başkaldırıların ve yönetim şekillerinin tüm orta doğu'ya yayılacağını varsayan abd, truman doktiriniyle bu iki ülkeye (türkiyeye 100 milyon dolar, yunanistan'a ise 300 milyon dolar olmak üzere) yardımda bulunmuştur. doktrin, bir anlamda da, dünyanın artık iki kutba ayrıldığının ve sovyet rusya ile abd soğuk savaşının ilanı olmuştur.
ayrıca bunun abd'nin uluslarararası politikasında bir dönüm noktası olup olmadığı konusunda çeşitli görüşler olsa da özellikle avrupa'da (ideolojik ve ekonomik) güçler dengesinin her zaman kendi lehine olmasını isteyen abd'nin bu yöndeki politikalarının devamı olarak görülmesi doğru yaklaşımlardan biri olacaktır.

abd'nin 33. başkanı harry truman'ın teklif ettiği, abd kongresi'nde oylanarak kabul edilen ve türkiye'ye yardımı da içeren kanun.

sovyetler birliği yani sscb, 19 mart 1945 ve 1 haziran 1945 tarihlerinde türk hükümetine verdiği iki ayrı nota ile sovyetler birliği’nin bir parçası olduğunu iddia ettiği kars ve ardahan’ın kendilerine ‘iade edilmesi’ni resmen talep etti. (bkz: sscb nin kars ve ardahan ı istemesi) moskova, ayrıca çanakkale ve istanbul boğazlarının savunulmasında da türkiye ile ortak olmak istiyordu. türk hükümeti sovyet notalarını derhal reddetti ve “bir karış türk toprağı için bütün türk milletinin ölmeye hazır” olduğunu bildirdi. dünya basını o günlerde sovyetlerin türkiye’ye saldıracağını yazıyordu.

yine o sıralarda yunanistan’da bir iç savaş vardı. komünistlerin gittikçe ilerlediği bu iç savaş sonunda moskova’nın yunanistan’ı işgal edip akdeniz’e inmesi an meselesi idi. ayrıca sscb, italya ve fransa’da başka bir taktik uyguluyordu: bu iki ülkede genel grevler yoluyla ülke ekonomilerini felce uğratmak ve komünist partileri iktidara getirmek.

amerika, tehlike gördüğü bu gelişmeler üzerine 30 haziran 1945’den 1946 sonuna kadar 50’den fazla ülkeye 15 milyar dolar yardım yaptı. ancak türkiye ve yunanistan bu yardımlardan nasibini alamamıştı. abd başkanı truman da çözümü “truman doktrini” diye anılan bir kanun teklifi ile, türkiye ve yunanistan’a derhal yardım edilmesini istemekte buldu. ancak, truman doktrini, abd temsilciler meclisi’nde görüşülürken, türkiye aleyhine bir hava oluştu. “yardım, demokrasiyi korumak için verilecekti. oysa türkiye’de askeri dikta rejimi vardı”.

abd başkanı truman, 12 mart 1947’de kongre’nin birleşik oturumunda yaptığı konuşmasında şu sözlerle truman doktrini’nin kabul edilmesini sağladı:

“atılmak üzere olduğumuz bu sefer, ciddi bir sefer olacaktır. bu seferi göze alamadığımız takdirde durumun tehlikeli bir hale düşeceğini düşünmeseydim, böyle bir teklifle karşınıza çıkmazdım... birleşik amerika, 2. dünya savaşı’nı kazanmak için 341 milyar dolar harcadı. bu para, dünya barışı ve hürriyeti uğruna bir yatırım idi. yunanistan ve türkiye’ye tasarladığımız yardım için istediğim para, bu paranın yüzde birinin onda birinden biraz fazladır. sağduyu sahibi insanların yapacakları şey, bu parayı ayırmak ve yerinde kullanılmasını sağlamaktır”.

cumhurbaşkanı ismet inönü truman doktrini’nin kabulü üzerine associated press (bkz: levent kırca) muhabirine verdiği demeçle “amerikancı” ifadelerle görüşlerini açıkladı: “amerikan yardımı demokrasiyi savunmak yolunda önemli bir adımdır. türkiye ile birleşik devletler arasında daha sıkı münasebetler kurulması, demokrasinin türkiye’de sağlam yerleşmesine yardım edecektir.” (türkiye’de bundan böyle amerikasız siyaset düşünülemezdi)

bu doktrin abd'nin, varlıkları dış baskı ya da kendi sınırları dahilindeki militan azınlıkların tehdidinde olan "özgür ulusları" savunmaya yardım etmesi gerektiğini ve yardım edeceğini bildiriyordu. doktrinin ilanına sebep, başkan truman'ın amerikan kongresine sunduğu (o sırada komünistler ile monarşi taraftarları arasındaki iç savaşın şiddetle hüküm sürdüğü) yunanistan'a ve türkiye'ye askeri ve mali destek önerisiydi. bu abd'nin dünyanın her yerindeki komünizm karşıtı rejimleri korunmasını taahhüt etmesinin başlangıcıydı.