çerkes kültür ve geleneğinde(xhabze)önemli bir yer kaplayan bir kavramdır.bilge kişi,başkan,şeklinde ifade edilebilir kız istemeye gidilirken ailenin yanında mutlaka thamade bulunur.thamade genelde ailenin en yaşlı bireylerinden seçilir.thamade ailede yada bulunduğu ortamda bulunduğu mevki seebiyle son sözü söyleyen şahıstır.
kelime anlamı itibariyle "xabzeyi en iyi bilen ve uygulayan kişi" dir.
toplumda iki tür thamade vardır:
1. toplum adına genel kuralları almak ve uygulamakla görevli yaşlı ve bilge kişiler. xase'nin doğal üyesidirler ve wunafe görevini toplum adına yürütürler. bu görev, belli bir yaşa erişmeyle ve aynı zamanda asil bir sülaleye* mensup olmakla kazanılır. tabi thamade olacak kişinin xabzeye de hakim olması gerekir. thamade, bir liderde olması gerekli özellikleri taşıyabilmelidir. zira görevi bir grup adına toplumsal kararları alıp uygulama ve o toplumu dışarda temsil etmektir. yani thamade, bir anlamda "liderler heyeti üyesi" dir.
2. yaşlı olmayan ama içinde bulunduğu gruba göre görece bir yaş büyüklüğüne sahip bulunan, o grup adına karar alma ve grubu temsil etme yetkisini haiz, xabze bilir kişidir. görevi geçicidir. herhangi bir sebeple bir araya gelen bir grup insan, kendi arasından seçer bu kişiyi ve çok samimi bir arkadaş grubunda dahi, bir thamade seçilmeli, görevlendirilmelidir. örneğin, bir arkadaşının evine ziyarete gidecek olan bir grup genç, aralarından yaşça en kıdemli olan kişiyi seçip thamade yapar ve gidilen evde baş köşeye (jant'e'ye) bu kişi oturtulur. grubun yaptığı yapacağı şeyler bu kimseden sorulur. bu geçici bir görevdir ve grup dağılınca thamadelik de son bulur.
thamadelik, çerkes toplumuna ait bir toplumsal figürdür. çerkesler'in tüm alt gruplarında farklı isimlerle mevcuttur. abhaz/ abazalar "ayhabı", adigeler'den olan kabardeyler "thamade", abzekh- hatıqueyler "thamata(e)", şapsığ- çemguylar "tahmata" derler. abhaz halklarından bir alt grubu oluşturan aşkaruwa abazaları* da bu kurum için farklı bir isim kullanırlar da onu şimdi unuttum ben.
bu kurum çerkes olmayan diğer kuzey kafkasya halklarına da geçmiştir. ama menşei çerkesler'dir.
önemli not: anlatılan her bir şey esasında tüm çerkesler'e ait şeylerdir ama benim hakim olduğum diyalekt kabardey diyalekti olduğu için, yazdıklarımı onun diliyle anlatıyorum. yani benim tarafımdan kabardey diyalektiyle anlatılan her şeyin diğer çerkes halklarında kendi diyalektleryle bir karşılığı mutlaka vardır. bu da dikkatlerden kaçmasın.
çerkesler'de bayanlar, eşlerinden, onlar yanlarında yokken bir üçüncü kişilere bahsedeceklerinde bu kelimeyle onu nitelerler.
şöyle ki;
çerkesler'de eşler birbirlerinin adını söylemezler. bu şekli bir kuraldır. birirlerine hitap edecekleri zaman, erkek karısına kadının kendi sülale adıyla seslenir ve bu vesileyle onu onore eder; zaten çerkesler'de kadın evlendikten sonra da kendi sülale adıyla, yani soyadıyla anılır ki bu da kadını onore etmek için, onun sülalesine değer verildiğini göstermek içindir. neyse, kadın da kocasına bir takma ad takar ve kocasıyla konuşurken o takma adı kullanır. bu güzel anlamı olan bir şey de olabilir, alelade bir isim de olabilir. tercih kadınındır. ve eşler birbirlerinden gıyabında bahsedecekleri zaman da erkek karısı için "siy guaşşer / prensesim" der, kadın da kocasından "siy thamader/ thamadem" diye bahseder.
bu gelenekler çok eskilerde kalmış gibi görünmektedir ama uygulamak isteyen için de uygulanabilirliğini asla yitirmemiştir.
adığe kültürünün en temel kavramlarından biridir. adığe toplumunu biçimlendiren kurallarda üzerinde hiç tartışma yapılmayan bir tabu kavramdır. adıge kültüründe thamade kavramı oldukça geniş bir anlam ifade eder. adıge toplumunun en mikro birimi olan ailede alınacak kararda son söz daima thamade olan ailenin en büyüyündedir. onun söyleyeceği son sözün dışına çıkılamaz. aile içerisinde aile bireyleri her konuyu thamade ile konuşamaz bir otokontrol mekanizması oluşturmak zorunda kalırlar. makro bazda ise alınacak toplumu ilgilendirecek kararları da thamedelerden oluşan bir karar birimi alırdı. makro bazda thamadelerden oluşan karar biriminin aldıgı kararların mutlak baglayıcılığı vardı. aksini ya da alternatifini iddia etmek olanaksızdı. ben 36 yaşında olmama ragmen thamadelik kavramının belkide son demlerine yetiştim. biçerdöver almak için bankadan kredi çeken amcam rahmetli dedemin olumsuz görüşü üzerine onca ugraştığı bürokrasiye ragmen bu isteginden vazgeçmişti. komşu ildeki bir adığe köyüne bir zaman bir düğüne gittiğimizde ki bir minübüsle gitmiştik köye vardıgımızda bize thamademizin kim oldugu soruldu. aramızda en yaşlımız olan bir ağabeyimiz thamadeliğimizi üstlendi. düğün esnasında yemek ve diğer seromonilerde direkt olarak düğün sahipleri bizlerle değilde thamademiz olan ağabeyimizle muhattap oldular.
thamade, çerkesler'in toplu ibadetlerini de yönetirdi. bu yönüyle aynı zamanda bir din adamı gibiydi. bahar geldiğinde örneğin, yüce tanrı tha'ya şükür ve ibadet etmek için kutsal meşe ağacı kotıj'ın etrafına toplanan çerkesler'e thamade önderlik ederdi. ayini yönettiği ve tha'nın huzurunda halkını temsil ettiği için de ona "thamade" denirdi; "tha'nın yanında olan kişi" manasında (tham- tanrının, ade- orası, yanı gibi; çok zorlama bir yorum oldu ama bu, onu da söyleyeyim). ama thamadenin dine dayalı görevleri ayin sonunda biterdi. o ayinden sonra son derece dünyevi bir meclis olan xase'de doğal bir üye olarak bulunur, dünyevi kararları yine dünyevi kurallardan oluşan xabze yardımıyla alır, aldırır, uygular, uygulatırdı.
bu bir yorum. bir diğer yorum da aslında thamade kelimesinin tha'yla hiç alakası olmadığına dair. bu yoruma göre de, kudret sahibi tha'nın adının thamade kelimesinde geçmesi, sadece güce dair bir semboldür. thamadenin tha'yla alakası yoktur. onun temsilcisi de değildir. thamadenin bir din adamı sıfatıyla ibadetlere liderlik etmesi de onun toplum içindeki liderlik statüsünün ayinin yapıldığı alanda da geçerli olduğunu göstermektedir sadece. zaten dini çok fazla hayatının merkezine yerleştirmemiştir çerkesler. onu bir rahatlama amacı olarak kullanmışlar, ama asla onun için yaşamamışlardır.
