tanrı paradoksları  

öncelikle tanrı diye tek kelimede değindiğimiz kavramın aslında ayrı ayrı incelenmesi gereken birden fazla özelliği olduğunu belirtmek gerek. bu özellikler, her şeyi yaratmış olma (her şeyin sebebi olma), her şeyi bilme ve her şeye gücü olma şeklinde isimlendirilebilir. her şeyi yaratmış olan ama her şeyi bilmeyen, ya da her şeyi bilen ama her şeye gücü yetmeyen farklı üstün kavramlar tanımlanabilir. islâmiyette ise tanrı bu üçünün birleşimidir. (islâmiyet, bunlara ek olarak tek bir tanrının (allah) var olduğunu da söyler.)

bu üç özelliğe bakılırsa, her birinin, ifadeleri gereği paradokslara kapı açtığı ortadadır: her şeyi yaratan varlığı kim yaratmıştır? her şeyi bilen varlık bize yarın ne yapacağımızı söylerse tersini yapamaz mıyız (her şeyi bilen varlık ile iradenin karşılıklı dışlaması)? her şeye gücü yeten varlık kaldıramayacağı taş yaratabilir mi? inceleyelim.

yaratan: bir varlığın olmadığı bir geçmiş ve olduğu bir gelecek varsa, bu varlığın, bu iki zaman aralığının temas ettiği noktada yaratılmış olduğunu söyleriz. hâlbuki zaman, dolayısıyla geçmiş ve gelecek bu evrenin özellikleridir. dolayısıyla bir yaratma eylemi ancak bu evren içerisinde vuku bulabilir ve evrenin kendisine uygulanamaz. yaratma eylemine sebep olma olarak bakmak da durumu değiştirmez. fizikçi bakış açısıyla konuşmak gerekirse, evrenin sebebi olamaz. yaratan özelliği akılcı* değildir. (bir şeyin akıl dışı* olması imkânsız olduğu anlamına gelmez, oturup o şeyi tartışmanın saçma olduğu anlamına gelir.)

bilen: bu özellikle ilgilli en sık tekrar edilen itiraz şudur: kaderimiz yazılıysa yaptıklarımızdan niye sorumluyuz? aynı anda hem geleceği bilen bir varlığın (kısmen bilmesi bile yeterlidir) hem de iradesi olan bir varlığın aynı sistemde bulunması çelişkilere yol açar. newcomb paradoksunda bu durum çok güzel ortaya konulmuştur. akılcı yaklaşıma göre ya geleceği bilen bir varlık yoktur ya da irade. iradenin olduğu durumda bilen özelliği akılcı değildir. iradenin olmadığı durumda ise sorumluluk yoktur. (buradaki sorumluluk tanrısal anlamdadır, ahlâki anlamda değil.)

gücü yeten: üzerine en çok atılıp tutulan özellik bu olsa da bence en sorunsuz olanıdır. kendi evrenimiz üzerinde tanrının her şekilde etkisi olabileceğini hâyal etmek mümkündür. burada inanan kişi, akıl sınırları içerisinde kalmak istiyorsa kendini tutmalı ve "sadece bu evrende diye sınır koymaya gerek yok" diye çıkışmamalıdır. hâlen pek çok fizikçi fizik yasalarının tanrının iradesi ile eş değer olduğuna inanmaktadır. bu akılcıdır. ama daha fazlası değil.

görüldüğü gibi tanrı diye atıp tuttuğumuz kavram pek çok açıdan akla uygun değildir. dolayısıyla bu konuda ne mantık, ne matematik, ne fizik, ne de biyoloji bize yardımcı olabilir. ha akıl akıl dediğimiz de bir kafatası hacmine sıkışmış küçük bir sinir yumağıdır diyebilirsiniz. haklısınızdır. ama ben de derim ki, elimde o sinir yumağından daha iyi bir araç yoksa ben ne yapayım?

tanrının varolduğu varsayımını yaptıktan sonra çözülmelerine gerek kalmayan paradokslardır. çünkü bu paradoksların varolmadığını da varsaymış oluruz. eğer mantıkta diğer tüm varsayımları ezen süper varsayımlar tanımlama ve çelişki durumunda süper varsayımları tercih etme gibi bir mekanizma olsaydı sorun kalmazdı. zaten inanan ve inancını akla uydurmaya çalışanların çoğunun yaptığı da böyle modifiye edilmiş bir mantık sistemini kullanmaktır.

herşeyi bilen, dolayısı ile geleceği de bilen bir varlığın sebep olduğu paradoks için newcomb paradoksuna bakınız.

(bkz: tanrı kaldıramayacağı ağırlıkta taş yaratabilir mi)

tanrıyı tek bir varlık olarak düşünmeyi bıraktığımız gün saçma olduğunu farkedeceğimiz paradokslardır. pananteist görüşe göre tanrı boyutsal olarak sonsuzdur ve var ettiği her şeyi kapsamaktadır, yani her şeyi içinde yaratmaktadır (hepimiz tanrının bir parçasıyız). o nedenle yaratacağı herhangi bir taş gene kendi içerisinde olduğundan kaldırıp indirmesi gibi durumlar söz konusu değildir. tanrı dediğimiz kavram (varlık değil) zeus (yazar olanı değil) gibi düşünülmemelidir, bir bedene, bir cisme büründürülmemelidir. tanrı kavramını sorgulayınız, dogmatik olmayınız ama nasıl 3 boyutlu bir cismi 2 boyuta indirgediğimizde algı bozulmaları yaşanıyorsa, tanrıyı da insan aklına sığdırmaya çalışmak aynı sorunlara yol açacaktır.

tanrı eylem olarak insanı yaratmıştır ve arkasından söz olarak din kitaplarını göndermiştir. bu noktadan hareketle söz eylemden nasıl daha etkili olabilir diye sordugumuzda karşılaşılan paradokstur.

herşeyi kapsayan ve herşeyde varolan tanrı herşeyi de içinde yaratır ve yok eder dersek ve tanrı herşeye muktedirse kendi kendini de yok etmeye muktedir midir? bu durumda tanrının evreni yok etmesi kendini de yok etmesi anlamına mı gelir?

(bkz: allah ikinci bir allah yaratabilir mi)

esma ül hüsna yı inceleme zahmetinde bulunacakların kafa yorma zahmetinden kurtulacakları paradokslardır.

heinz pagel'in olan bir versiyonu da vardır:

"lisede okuduğum dönemde tanrının nasıl bir varlık olabileceği konusunda düşündüğümü hatırlıyorum, merak ediyordum.
...dahası tanrı herşeyi yapmaya muktedir ise mantık yasalarını değiştirip değiştiremeyeceğini sorduğumu hatırlıyorum. eğer mantık yasalarını değiştirebiliyorsa, o, yasa tanımayan, anlaşaılamayacak bir varlıktı. öte yandan, eğer mantık yasalarını değiştiremiyorsa, hiç de herşeye muktedir değildi. bu seçenekler beni tatmin etmedi. ...bu onlu yaşlar teolojisi, bende şu izlenimi bıraktı: ya tanrı mantık yasalarına bağımlı değildi, ki bu durumda tanrı hakkında rasyonel biçimde düşünmenin yararı yoktu; ya da mantık yasalarına bağımlıydı, o zaman da pek etkileyici bir tanrı değildi." - (bkz: the dreams of reason) -

spinoza sayesinde başedebildiğim abuk subuk sorular silsilesidir. tanrı doğadır cümlesi çok yardımcı olur insana. buradan kafası gerçekten karışık olan ya da geyik yapan arkadaşlara sesleniyorum:

güzelim; tanrı, senin anladığın gibi bir güç değildir. ziya paşa ne demiş? "akıl bu sikleti çekmez". bu; "ona bizim aklımız ermez" gibi teslimiyetçi bir cümle değildir. şu şekilde düşününce olay aydınlanacak bak beri gel:

doğayı düşün şimdi. nedir doğa? çiçeği böceği geç şimdi. genel anlamda kozmoz yani. her şeyi kapsar mı hayatım? evet. her şeyden güçlü müdür? evet. her şeyi görür mü? evet. her şey ondan geldi. ona gider öyle mi? evet. şimdi canımın içi, doğa kaldıramayacağı bir taş yaratır mı? sorusunu bir daha düşün. doğa, böyle bir güç sorusuyla muhattap edilmeyecek bizim anladığımız güç kavramından farklı daha değişik bir güçtür. bir kapsamdır. en fazla elemanı olan kümedir. gücü de buradan gelir, her şeyi görüyor oluşu da.

zira tanrı da öyle...

onu perdenin arkasındaki bir adam gibi düşünürsen içinden çıkamazsın ki abisinin güzeli. daha soyut düşün. daha gir içine olayın. bir adam gibi düşünme. bir güç gibi düşün.

ha doğa değil de mesela zaman diyelim. herkesi kapsar, herkesten güçlüdür. ondan geldik ona gideriz falan...şimdi zaman kendisinden bir tane daha yaratabilir mi şekerim? bu mu yani aklına gelen tek soru? bu mu yani?

sihirli kelime şu: bir adam gibi değil, bir güç gibi düşün.

not: ne kadar küstahça oldu lan. ben olsam çok sinirlenirdim kendime...