ikinci dünya savaşı sonunda türkiye’de,
sscb’ye ve aynı zamanda sola karşı büyük bir tepki vardı. ikinci dünya savaşı sonrasında sscb’nin türkiye’den toprak talebinde bulunması, içte sscb’ye karşı muhalefetin gelişmesine sebep olmuştu. gazetelerde, sscb ve
komünizm aleyhtarı yazılara ağırlık veriliyordu. ancak, bazı yayın organları, sscb ve komünizm hakkında aleyhte görüş bildirmekten kaçınıyorlardı. bu tür yayın organlarının başında
zekeriya sertel’in çıkardığı
tan gazetesi geliyordu. bu gazete
görüşler isimli bir dergi de çıkarıyordu.
görüşler dergisinin aralık 1945 sayısında,
chp’ye ve cumhurbaşkanı
ismet inönü’ye çok ağır eleştiriler yöneltildi. dergi, uluslararası ilişkilerde
sovyetler birliği ile yakınlaşmanın sağlanacağı yeni bir tutumu savunuyordu.
asıl büyük iddia, “fısıltı” gazetesi ile yayıldı. bu ‘komünist’ derginin yazar kadrosunda
adnan menderes,
fuad köprülü ve
tevfik rüştü aras da vardı (uzun yıllar chp tarafından kullanılacak olan bu iddianın doğruluğu hakkında kesin bir bilgi olmamakla birlikte, tüm muhalefetin chp’ye karşı birlik konusunda anlaştığı düşünülebilir)
tan gazetesi ile görüşler dergisine tepki, 4 aralık 1945 günü patladı. komünizm ve muhalefet aleyhtarı pankartlar taşıyan kalabalık tan gazetesine yürüdü. tan gazetesi ve görüşler dergisi ile sosyalist eğilimli
la turquie ve
yeni dünya’nın makineleri parçalandı. ayrıca sol yayınlar satan bazı kitapevleri (
berrak,
abc) harap edildi.
tan olayı’nın arkasında chp vardı. chp milletvekili
aleaddin tiritoğlu’nun bizzat istanbul’a gelerek yönettiği bu ‘operasyon’ 3 aralık 1945 gecesi pankartların yazılmasıyla başlamıştı. olayları çıkaran kalabalığın hemen hemen tamamı üniversite öğrencisiydi. istanbul’da
sıkıyönetim vardı ve polis istese göz açtırmayabilirdi. ancak polis, eylemcileri yer yer destekledi. göstericilerden hiçbiri yakalanamadı. sovyet
tass ajansı’nın, tan olayı’nın polis koruması altında ve hükümet desteğiyle yapıldığı yorumu üzerine, sovyet büyükelçiliği türk hükümeti’ne bir nota verdi. türkiye de karşı notayla, gösterilerin bir iç mesele olduğunu bildirdi.
tan olayı ile menderes ve köprülü, chp tarafından verilen mesajı aldılar: “soldan, özellikle de sovyetlerden uzak durun.”
tan olayı,
celal bayar’ın 3 aralık 1945’de chp’den istifa etmesinden bir gün sonra gerçekleşmişti. tan olayı’nın akşamı da, cumhurbaşkanı ismet inönü ile celal bayar cumhurbaşkanlığı köşkü’nde yemekte bir araya gelmişlerdi. cumhurbaşkanı inönü, dolayısıyla iktidar, bayar’a o gün parti kurma iznini vermişti.
