sened i ittifak  

osmanlı devleti'nde iltizam sistemi sayesinde güçlenmeye başlamış derebeyi modu ayan sınıfının devlet tarafından resmen tanındığı 1808 tarihli belge.

2.mahmud han zamanında ayan ile hükümet arasında yapılan sözleşme.tazminat fermanı ile aralarında benzerlik var.her ikisinde de devlet ipotek altına alınır.sened-i ittifak, devleti ayanlara ipotek ederken,tanzimat fermanı yabancı devletlere ipotek etmiştir.

öncelikle çeşit olarak (bkz: misak)

osmanlı devletinde gerçekleşmiş, bilinen ilk anayasacılık hareketidir. bir giriş bölümü, yedi adet şart ve bir adet ekten oluşur.

bu anlaşma sonucu ayanlar devlet tarafından tanınmış ve bir nevi özerklik kazanmışlardır. yani sadrazamın keyfi yaptırımlarından korunmuşlar, hanedanlıklarının babadan oğula geçişini ve suçsuz olanların haklarının korunmasını sağlamışlardır. ayrıca büyük ayanların egemenlikleri tanınmış, küçük ayanlar ise bunların egemenliği altına girmişlerdir

devlet ise bu anlaşma sonucu ayanların, asker ocaklarının ve halkın itaatini kazanmıştır. bunun yanısıra vergi toplanması sırasında kolaylık ve sadrazama da itaat kazanmıştır.

ayanlar ve devlet arasında yapılan bu anlaşma sadece taraflara değil, halka da bazı haklar kazandırmıştır. bu haklar daha çok fakirlerin ve reaya denilen halk kesiminin korunmasına yöneliktir.

sened-i ittifak neden önemlidir? çünkü türk tarihinde bilinen ilk anayasacılık hareketinin ürünüdür. yani devlet otoritesinin sınırlanabileceğine dair ilk kanıttır. bir nevi daha özgürlükçü anayasalar için atılmış ilk adımdır. kendisi hakkında 2 değişik görüş vardır. birinci görüş, kesinlikle devletin acziyetinin ürünü olduğunu savunurken ikinci görüş ise padişahın anlaşma masasına taraf olarak oturması dolayısı ile bu belgenin türk tarihinde daha özgürlükçü yönetimlere doğru bir dönüm noktası olduğunu savunur.

ıı. mahmut merkezi otoriteyi yeniden güçlendirmek için yeniçeriocağını kaldırmış olsa da sened-i ittifak sözleşmesi ve kurulan nazırlıklar bunun böyle olmadığına işaret eder.

(bkz: magna carta)

tarih çalışan yazar bir bireyin sınav sorularından biri.

ikinci mahmut'dan çok sadrazam alemdar mustafa paşa'nın istekleriyle imzalanmış sözleşme. rumeli ve anadolu da bulunan ayanların özerk gibi davranıp o bölge de birer otorite oluşturmaları, zayıf merkezi otoritenin daha da kötüleçmesine neden olmaktaydı. bunun üzerine ayanların merkezi otoriteye bağlılıklarını sağlamak amaçlanmıştır.

bazı tarih kitaplarında magna carta'ya benzerliği söylenen anlaşma. fakat magna carta ile alakası yoktur. zira magna carta halkın ayaklanması sonucu kraliyetin merkezi otoritesinin zayıflamasıdır. fakat sened-i ittifak'ta bu durum yoktur. padişah ikinci mahmut alemdar mustafa paşa'nın isteği ile bu anlaşmayı imzalamıştır. sonuçları kısmen magna carta ile benzerlik gösterse de uygulama kısmı tamamen farklıdır.

evet efendim, sepet efendimciliğin osmanlı'da ilk defa sınırlandığı belgedir. ilk anayasal belgedir. sadece tarih derslerinde değil anayasa hukuku ıı ve de türk hukuk tarihi derslerinde de karşınıza çıkar. peki nedir efenim bu sened-i ittifak?

osmanlı'da ilk anayasal gelişmeler 1800'lerde başlamıştır. bu döneme kadar osmanlı mutlak monarşi ile yönetilmiştir. ancak 19. yüzyıl osmanlı'nın meşrutiyete geçiş yüzyılı olmuştur.

ilk osmanlı-türk anayasal belgesi 1808 yılında imzalanan ayanlar ve padişah-sadrazam arasında güç ve yetki paylaşımı sağlayan sened-i ittifaktır.

sened-i ittifak nasıl bir dönemde ve ne koşullarda ortaya çıktı?

osmanlı imparatorluğu üç kıtaya yayılmış dünyanın en büyük 2. imparatorluğu ünvanını almış bir devlettir. ancak bu ilerileme ve genişleme dönemi yerini 16. yüzyılın sonları ve 17. yüzyılda duraklama dönemine bırakmıştır. duraklama dönemi ve ardından gelen gerileme döneminde avrupa'da kaybedilen topraklar ile osmanlı imparatorluğu'nda birtakım sorunlar ortaya çıkmıştır. bu sorunlardan en önemlileri askerlik, vergi, toprak sistemidir. bu sözünü ettiğimiz sorunlar protestolara neden olmuş hatta kimi yerlerde isyanlara kadar ilerilemiştir.

ayrıca üzerinde 18.yy'da birtakım değişiklikler yapılan toprak sistemi de ayanların güçlenmesine sebep olmuştur. hatta ayanlar o denli güçlenmişlerdir ki padişahın ve merkezi otoritenin gücünü sarsmaya başlamışlardır.

bu gibi sorunlarla başa geçen ııı. selim 1789 yılında tahta geçtiğinde sorunların çözümü için bazı bilim adamlarını avrupa'ya göndermiş ve daha sonra da sorunlar hakkında raporlar hazırlatmıştır. ııı. selim'in bu hamlesi oldukça akılcı, mantıklı, reformist ve de ilericidir. hazırlanan raporlar sonrasında padişah devlet yönetimindeki asıl sorunun askerlik ve de yeniçeriler olduğunu düşünmüş; bu alanda bir reform yapmayı uygun bulmuştur. bu reform da "nizam-ı cedit" ordusunun kurulmasıdır. bundan başka yapılan reformlarla birlikte bazı bürokrat ve yeniçerilerin nemalanmaları önlenmiş ve bu reformlar bazı kesimlerin çıkarlarına ket vurduğu için tepki toplamaya başlamıştır.

bu tepkiler de yeniçerilerin ve bazı bürokratların desteğiyle büyümüş. kabakçı mustafa isyanı'na* neden olmuştur.

*bu isyan beyazıt'ta, istanbul üniversitesi merkez kütüphanesi'nin arkasındaki binada başlamıştır.

nitekim kabakçı mustafa isyanı bastırılamamış, reformizm karşıtları ııı. selim'i tahttan indirmiş yerine ııı. mustafa'yı padişah yapmışlardır. evet genelde söylenmez ancak bu bir darbedir.

ııı. selim'in tahttan indirildiğini duyan rusçuk ayanı alemdar mustafa paşa, reformların kendisinin ve ayanların çıkarlarını koruması dolayısıyla diğer ayanlarla beraber ordularını toplar ve istanbul'a doğru hareket eder. bunun haberini alan ve "rusçuk ayanı alemdar mustafa paşa istanbul'a geliyormuş. ııı. selim'i tekrar padişah yapacakmış." istihbaratını göz önünde bulunduran yeniçeriler de padişah ııı. selim'i öldürürler.

istanbul'a ordularıyla gelen alemdar mustafa paşa ııı. selim'in öldürüldüğünü öğrenince, ııı. mustafa'yı indirip yerine ıı. mahmut'u geçirir ve kendisi de sadrazam olur. ahanda bu da bir darbedir.

sened-i ittifak'ın hazırlanışı

sened-i ittifak için bütün ayanlar istanbul'a çağrılır. sadece 7 tanesi katılır. bu ayanlar veya ayan temsilcileri padişah ile pazarlık ederler ve en sonunda 4 tanesi sened-i ittifak'a imza atar.