oğuzlar'ın
üçoklar kolunun,
kınık boyuna mensup selçuklular'ın kurduğu devlet.
büyük selçuklu devleti olarak da geçer.
selçuk bey, aral gölü ile hazar denizi arasına hakim olan
oğuz yabgu devleti'nin kumandanlarından dukak subaşı'nın oğludur. babası ölünce selçuk bey
subaşı oldu. selçuk bey'in devamlı artan bir itibarı,
yabgu ve eşini telaşlandırdı. öldürülmekten çekinen selçuk bey, kabilesiyle birlikte oradan ayrılıp, seyhun nehri kenarında bulunan cend şehrine geldi. selçuklular 960 yılında selçuk bey önderliğinde islam dinini kabul ettiler. selçuk bey müslüman olmayan oğuz yabgu devleti'ne haraç vermeyerek bağımsızlığını ilan etti. müslüman olmayan türklerle yaptığı savaşlar müslüman türkler arasında selçuk bey'in itibarını iyice artırdı. bu durum bölgede etkin güç olan
karahanlılar ve
gezneliler'in işine gelmedi. selçuk bey'den sonra oğlu
mikail bey boyun başına geçti fakat daha selçuk bey hayattayken mikail bey öldü. ikinci büyük çocuk olan
arslan bey başa geçti fakat gazneli ve karahanlı işbirliği ile arslan bey kaçırılarak hindistan'da bir kaleye hapsedildi ve selçuk bey'in diğer oğlu musa
yabgu ünvanını aldı. mikail bey'in oğulları
tuğrul bey ve
çağrı bey musa yabgu'ya bağlı olmak üzere ayrı bölgelerde yaşamaya başladı. gazneliler'in selçuk bey'in dördüncü oğlu
yusuf bey'i öldürmesi ile tuğrul bey ve çağrı bey musa yabgu ile güçlerini birleştirerek gazneliler'le bir çok savaş yaptı. 1038'de
ibrahim yınal nişabur'u ele geçirdi. burada tuğrul bey adına hutbe okundu, tuğrul bey büyük sultan, çağrı bey de hükumdarlar hükümdarı ünvanını aldi ve türklerde adet olduğu üzere devleti ortak saltanatla doğu ve batı olarak yönetmeye başladı. böylece büyük selçuklu devleti resmen kurulmuş oldu.
tuğrul bey 1040-1055 yılları arasında gazneliler'i (bkz:
dandanakan savaşı), iran topraklarını, anadolunun bir kısmını ve ırak'ı fethederek devleti batıya doğru genişletti. ancak devlet altın çağını çağrı bey'ın oğlu
alp arslan ve
melik şah ve vezirleri
nizamül mülk zamanında yaşadı. bu dönemde devletin sınırları çinden bizans'a kadar genişledi. 1077'de melik şah'ın kuzeni
kutalmış anadolu'da iznik ve izmit'i fethedip melik şah'ın idaresinden ayrılarak başkenti iznik olmak üzere
anadolu selçuklu devleti'ni kurdu. 1092'de
melik şah'ın ölümüyle de kardeşi ve dört oğlu arasında güç savaşları ortaya çıkmaya başladı.
melik şah'ın üçüncü oğlu
ahmed sancar devletin başına geçti. onun idaresini kabuk etmeyen
sultan mahmud başkent bağdat olmak üzere yeni bir devlet kurdu. daha sonra kısa bir süre 3. tuğrul bütün selçuklular'ın başına geçti fakat 1192'de anadolu'daki selçuklular hariç bütün selçuklular
harzem devleti'nin ve bir moğol boyu olan
çağatay hanlığı'nın idaresine girdi ve büyük selçuklu devleti yıkılmış oldu.
(bkz:
kopyala yapıştır değil alın teri)
