merhaba! itü sözlük, içeriği dünyanın değişik noktalarında bulunan yazarlarca oluşturulan bir interaktif sözlüktür. daha fazla bilgi alabilir, üye olarak içeriğin genişlemesine katkıda bulunabilirsiniz.

sekiz yükmek

  1. bu başlıkta
  2. bakın dur
  3. sırala
  1. uygurlar arasında maniheizm'in yerini budizm'e bırakmaya başladığı dönemlerde çinceden çevrilen ve budizm'in ya da uygur türkleri'nin budizm'i yorumladıkları adıyla "burkancılık"ın kurallarının anlatıldığı bir kitap. dini, ahlakî ve toplumsal bilgiler verir.

    bölümleri şöyle sıralanıyor:

    1. köz bilig (görme)
    2. kulgak bilig (duyma)
    3. til bilig (tatma)
    4. burun bilig (koklama)
    5. etüz bilig (dokunma)
    6. könül bilig (gönül)
    7. adra-tigre bilig (akıl-ayırma bilgisi)
    8. agılık bilig (hazine bilgisi - dini kitaplardan bahseder)

    kitabın orijinal dilinden kısa bir alıntı:

    "1. namo but, namo dram, namo sang
    2. tengri tengrisi burkan yarlıkamış tengrili yirlide
    3. sekiz yükmek yarumış yaltrımış, ıduk darnıtek vip
    4. atlıg sudur nombitig bir tegzinç
    5. ançulayu erür mening eşitmişim yime bir ödün ulug ulugı
    6. tükel bilge biliglig teng-ri tengrisi burkan vayşalı atlıg
    7. nomlug törülüg balıkta king alkıg orduda ontın..."

    kitabın bu kısmının günümüz türkçesine çevirisi ve devamından da bir bölüm:

    "1. budaya saygı, dini kurallara saygı, topluma saygı
    2. tanrılar tanrısı burkan* yerde ve gökte vaaz etmiş
    3. gökte ve yerde parlamış, aydınlatmış kutsal sekiz yükmek...
    4. ...adlı dini kaideler kitabı bir ulaştırmadır.
    5. benim işittiğim ya da izlediğim şöyledir:
    6. yine bir zaman ulular ulusu tam bilgin, bilgili tanrılar tanrısı buda,* vayşalı denilen...
    7. yasa ve düzenin kurulduğu şehirde genişsarayda önden ...
    8. budistler milletinden gelmiş birçok budistler
    9. bu yerdeki dört türlü topluluğa vaaz ediyor.
    10. o zaman pervasızca bodisavat o toplantı arasında oturuyordu.
    11. sonra oturduğu yerden ayağa kalkıp
    11a. sağ omuz tarafından elbisesini birden açınıp,
    11b. birden diz çöküp
    12. ellerini kavuşturup yüceler yücesi buda’ya şöyle deyip ricada
    13. bulundu: tanrım (buda) çambudiwip adlı bu yeryüzündeki canlılar,
    14. sayısız on bin insan, bir ikinci dünyaya geçerek beriki dünyaya
    15. geçerek bugüne kadar doğarak ölerek bu zincir kopmaz
    16. tanrım. fakat bu bütün canlılarda bilge az. bilgisizler
    17. çok tanrım. üç mücevhere tapan, inanan insanlar az. şeytana,
    18. iblise, büyücüye inanan insanlar çok tanrım. yine
    19. temiz inançlı-imanlı insanlar az. inancı zayıf insanlar
    20. çok tanrım. iyiye yönelen insanlar az, kötüye yönelen
    21. tembel-ihmalkâr insanlar çok tanrım. uzun yaşayan insanlar az.
    22. zamansız (erken) ölen insanlar, çok tanrım. faziletli düşünceli, geniş kalpli
    23. insanlar az. dağınık kalpli yanlış düşünceli insanlar
    24. çok tanrım, zengin-varlıklı insanlar az, yoksul,
    25. sefil insanlar çok tanrım. düzgün,
    26. sakin, uysal insanlar az. katı,
    1. sert, kaba saba insanlar çok tanrım. doğru-dürüst
    2. insanlar az, aldatıcı, hileci insanlar çok tanrım.
    3. tamamı-tamahı bilip mal istemeyen insanlar az tanrım, tamamı
    4. bilmeyen insanlar çok tanrım. sadaka veren, cömert insanlar az.
    5. fesat, fazilet göstermeyen insanlar çok tanrım. doğru-hakiki insanlar az.
    6. sahte-yalancı insanlar çok tanrım. onun için bu yeryüzündeki
    7. canlılar mutsuz olduğu için görünür dünyada kendileri qutuzın
    8. mutsuz olduğu için görünür dünyada vücutları
    9. uzun süre (hayatları boyunca) acı çeker. her ülkedeki her şehirdeki beyleri
    10. yahut ihtiyar yaşlı aşları (öncüleri) (tarafından) takip eder, ezer. küçük günaha son derece
    11. ağır cezaya çarptırır. son derece fazla eziyet çektirir. vergileri ağır
    12. olur. halk tabakası kendisi bahtsız olduğu, mutsuz olduğu için yoksul,
    13. fakir olur. son derece fazla ıstırabını eziyetini dindirmek ister. yine korkuya
    14. düşer. hiç bulmaz. yaş ekini daima bitmez. sade boğazı doymaz.
    15. aç yaşar. son derece ıstırap çeker. kendi bilgisiz ters amelini
    16. bilmez, anlamaz ki: "benim önceki dünyada yaptığım kendi amelim
    17. bana böyle acı verir." diye. böylece yine yere-göğe-budaya-
    18. halka-hana-beye (beyin) eşine kötüler, öfkelenir, saadet vermez, beslemez
    19. diye. şimdi tanrım, bu mutsuz boş insanlar için ters bilgilerin
    20. kötü amellerini gidermek için çarelerini vaaz ediniz, tanrım ki,
    21. anlasınlar, bilsinler. bu kadar türlü ağır eziyetten kurtulsunlar
    22. tanrım. o zaman tanrı buda pervasız bodisatvayı övdü, takdir etti:
    23. iyi güzel pervasız bodisatwa siz ulu merhametli, gönüllü
    24. bütün bedbaht boş, ters bilgili insanlar için doğru yol
    25. tatlı kanun rica edersiniz. sizler bütün asiller tam olarak dinleyiniz.
    26. sizler için teferruatlı vaaz edeyim: o ki daha önce geçmiş
    27. budalar vaaz etti. gökte ve yerde sekiz bilgi yığını büyü kanun kitabı
    28. şimdi ben yine vaaz ediyorum. benden sonraki budalar yine söyleyecek
    29. böylece gökte yerde en değerlisi methedilmiş insan demektir.
    30. insan olan canlıdan değerli yok. o ki insan denilir. yorumu gerçek
    31. gönüllü demektir. doğru, gerçeğe sahip olup gönül düşüncesi eğri
    32. olmasa vücut emeli doğru, gerçek olsa sol tarafındaki ameli doğru
    33. demektir. sağdaki ameli yine doğru demektir. daima doğru, gerçek
    34. yürüyüşünü yürüse o derhal kişiye sayılır. onun için şöylece
    35. düşünmeli. kanunu, töreyi kişi yapar, kişi şereflenir, kişi
    36. besler, yetişir. kanun (için) uğrunda götürülür, şerefli olur. yine kesinlikle…"
  2. çinceden çevrilen sekiz yükmek'te burkancılığa ait dini - ahlaki inanışlar ve bazı pratik bilgiler vardır.
    uygurlar arasında çok yayılan bu eser; kısa cümleleriyle, içten anlatımı ve zengin söz varlığıyla dikkati çeker.