felsefik bir görüş. panteizmden farklı olarak tanrıyı sadece var olan şeylerin bir bütünü olarak sınırlamaz, tanrının sonsuz ve boyutsuz olduğunu kabul eder. yani var olan her şey tanrının bir parçasıdır ama bütün varlığın ötesinde tanrı yine vardır.
---alıntı---
diyalektik teizm olarak da adlandırılan akımın kurucusu sayılabilecek white head'e göre yaratanın her türlü değişmenin ötesinde değişmez bir niteliği ve bunun yanında bir de değişen ve oluşan bir niteliği vardır. yaratıcı değişmeyen yanıyla devinimi başlatmıştır ve evrenin bilincindedir. ancak varedici bu konumda kalmış olsaydı, ilk başlatan, özgür, öncesiz ve yetkin olarak kalacak ama varoluşa katılmamış olacaktı. diğer niteliği ile ise tanrı, değişme ve oluşma sürecinin içinde ve bilincindedir. bu nedenle tanrı 'nın evrende töz (evrenin maddesine karışmış-içinde bulunan) olduğunu söylemek de doğrudur. evrenin tanrı 'da töz olduğunu söylemek, tanrı-evren ilişkisinin karşılıklı olduğunun farkına varışın göstergesidir.
---alıntı---
kaynak; felsefe tarihi.
arabi'nin vahdet-i vücud fenomeni ile karıştırılmasının sebebi spinoza'nın panteizm anlayışıyla aynı olduğunun sanılmasından kaynaklanır. oysa spinoza marx'ın hegel diyaklektiğine yaptığına benzer bir şey yaparak etkilendiği arabinin enel hak anlayışını tersine çevirmiş ve farkında olmadan tanrıyı sınırlamıştır. arabinin anlayışında ise evren tanrıda var olup tanrıyı sınırlandırmaz spinoza'da ise tanrı evrendedir ve evren kadardır.
şu semavi dinler konusunda felsefe öğrencileri haklı literatürde böyle bir tabir yok. ama halk arasında kullanılıyor. dinlerin yoruma ne kadar açık olduğu; farklı kişilerce yorumlanan kutsal kitapların farklı anlamdırdıklarını gördükçe ortaya çıkıyor. bu bağlamada insanların yaratıcı güçlerinin farkında olmadığını görmek de üzüntü verici.
diğer taraftan sahip omaktan, olmaya vakit bulamayan insanlığın çok büyük çoğunluğundan neye inandığını fark etmesini beklmek de abes olur. tanrıya inandığı yanılgısı ile korkunun esiri olarak güce ve güçlüye tapınmak yanılsamaların en acımasızı. ama kesinlikle insanlığın kaderi bu değil...
