newroz'un doğuşu, firdevsi'nin yazdığı şehname isimli eserde geçen bir efsaneye dayanmaktadır.
bu efsane, arilerin ülkesinin asurlular tarafından yağmalandığı dönemde geçmektedir. bahsedilen yıllar, m.ö. 600 civarıdır.
burada, dehak isimli asur kralı, kral olan babasından ayrı olarak, çölde süvariler tarafından yetiştirilir. oldukça kuvvetli bir hükümdardır ve şeytan ile işbirliği yaparak babasını öldürerek asur tahtına geçer.
kendisi iyi bir savaçı olmasına rağmen, şeytanın en sevdiği günah olan
* "kibir"den fazlasıyla nasibini almıştır. hayali, ünlü bir hükümdar olmaktır.
bu hayali uğruna kısa sürede iran'ı da hükümdarlığına katar. ve şeytan, yeni işgal ettiği ülkelerin halklarının da kendisine itaat etmelerini sağlamak üzere kendisine işbirliği önerir. dehak bu öneriyi reddedince de, şeytan onu cezalandırır. verdiği ceza, her iki omuzunda da birer yılanın sürekli büyümesi olur. dehak'ın en büyük acısı, bu yılanların açlık anlarında olur.
dehak'ın yılanların karnını doyurup acılarını dindirmek için, med ülkesinden iki gencin beyinlerini her gün yılanlara yedirmesi gereklidir. med padişahının soyundan gelen iki kişi saray mutfağına sızar. bu aşçılar, gelen her iki gençten birini salarlar. bu gençlerin hangi amaçla götürüldükleri bilindiğinden tekrar halkın arasına karışamazlar vedağda yaşarlar.
dehak acısını bu şekilde dindirerek yıllar boyunca zulmüne devam eder. diğer yandan, aşçıların kurtardığı birçok genç, dağlarda dehak'a isyan için hazırlanırlar.
dehak, şeytana ruhunu satmış ve ölümsüzlük kazanmış biri olarak, halkına bu kadar büyük bir zulüm etmesinden pişmandır. fakat kibiri yüzünden bundan asla vazgeçmez, kendi canına son vermez. bir gün, bütün halkı meydanda toplayıp, halktan, aslında baskıcı bir hükümdar olmadığı yönünde onay ister. korkutulan halkı onay verecekken,
demirci kawa çıkar ve öldürülmüş olan oğullarının hesabını sorar. dehak halkın onayını beklerken, kawa mızrak çekip bütün halkı isyana çağırır. kendisi ve yanına kattığı diğer insanlarla beraber o da dağa gider.
isyan başladığında, aşçılardan gençlerin hepsinin ölmediğini ve hayatta olanların dağlarda bugünü beklediğini öğrenir. burada, dağın eteğine dev bir ateş yakar ve dağlarda saklanmakta olan bütün gençler bu ateşin etrafına toplanırlar. bu,
newroz ateşidir. sonrasında, saraya giderek bütün muhafızlarını ve dehak'ı öldürerek hükümdarlığını sona erdirirler.
bugün, "onun doğrusu nevruzdur ve türk bayramıdır" diye iddia edenlerin birçoğunun kökenini ve efsanenin temelini bilmemesiyle beraber, bilenler de demirci kawa'nın aslında bir türk yiğidi olduğunu ve bu dev ateşin, ergenekon destanında adı geçen "tömürdü kağul" olduğunu iddia etmektedir.
tarih araştırmalarının, bunun sadece olay örgüsü bakımından değil aynı zamanda kronolojik açıdan da imkansız olduğunu açıklamasına rağmen, her sene yumurta tokuşturup mehter marşları eşliğinde "nevruz" kutlamaya devam edenler de vardır.
