tasavvuf ehli kur'ânı kerîm'in kılavuzluğunda nefsi, 7 mertebe (basamak) olarak tespit etmişlerdir.
1)
emmâre nefs;kötülüğü emreden nefistir ,her türlü kötülüğün kaynağı ve emredeni bu nefistir
2)
levvâme nefs;ayıplayan nefis;bu nefis yaptıklarından ötürü kendini kınar ve pişman olur
3)
mülhime nefs,ilham eden nefis;ilham ise allah tarafından kalbe gelen mana, sezgi, doğuş demektir
4)
mûtmainne nefs,mutmaînne nefs, içi rahat, şüpheleri kalmamış, hakikatı anlayarak tatmine ulaşmış nefs demektir. yüce yaratıcı'sından aldığı ilhamlar neticesi ilâhî ışıkla aydınlanmış; emmâre nefs'in sıfatları olan şirk, zulüm, küfür, yalancılık, şehvetperestlik, nefs arzusunu tanrı edinme, alaycılık, kibir, cimrilik, hasedkıskançlık, ihanet, öfke gibi kötü sıfatları tamamiyle terk etmiş, imanı yücelmiş ve takva ahlâkı olan ilâhî özelliklere bürünmüştür
5)
râzıyye nefs;raziyye nefs, razı olan, memnun olan nefs demektir. bu yüce makam velilerin mertebesidir. mutmaînne nefs de tam bir güven içinde olan kul; kadere ve her türlü oluş sırlarına tam rıza gösterir, herşeyin allah'tan geldiğinin gerçeği ile felaketleri de mutlulukları da aynı zevk içinde yaşar. çünkü her oluş; bir gizli sebebin neticesidir, iman etmiş kulun da hayrı ve mutluluğu içindir
6)
merziyye nefs;marziyye nefs, razı olan, memnun olan nefs demektir. rıza mertebesindeki benlik, bütün işlerinde allah'ın yasalarını içtenlikle ve samimiyetle uygularsa, cenâbı allah'ın lütuf ve ihsanı ile marziyye makamına yükselir. kul yüce yaratıcı'sından razı olduğu gibi, cenâbı allah da kulundan razı olur. cenâbı hakk ile kulunun birbirinden memnun olması, o kul için ne büyük bir eriş ve mutluluk kaynağıdır? kul allah'ta fani olmuş, irade tekleşmiş, günah-sevap endişesi kalkmış, ikilik ve farklılık kaybolmuş, hakk ile kul bütünleşmiştir. marziyye nefsin velileri; olayları ilâhî ilim ile gören, gizli sebepleri ve ilâhî sırları bilen yüce benlik'lerdir. ancak marziyye makamı sahipleri ilim ve kemalde çok daha derine inmiş ve çok daha yücelmiş velilerdir.
7)
kâmile nefs; nefisteki son ve en üst mertebedir,kâmile nefs, kemale ermiş, kusursuz, tam arınmış nefs demektir. bu makama safiyye ve sâliha nefs de denir. kamile nefs sahipleri, nefsin basamaklarında en üst noktaya oturmuş büyük ruh'tur. bu mertebe peygamberlerin nefsidir. kendi varlığı yok olmuş, cenâbı hakk ile bütünleşmiştir. diğer velilerde kısım kısım bulunan özellikleri şahsında birleştirmiştir. cenâbı allah tarafından insanlara gönderilen ilâhî bir ışıktır, o her zaman verme ve ihsanda bulunma halindedir
