attilâ ilhan'ın ayrılık sevdaya dahil adlı şiir kitabının ayrılık sevdâya dahil şiirleri bölümünün ilk sayfasını meşhur "görinen yılduz değil" beyiti ile süsleyen, taçlandıran divan şairi.
görinen yılduz değil yir yir delinmişdür felek*
gün yüzünün hasretiyle tîr-i âhımdan* benüm
divan'ın gazelde en büyük şairlerinden biri. türk şiirinin iran taklidinden kurtularak kendi orijina çehresini kazanmasında, türkçe'nin bir şiir dili olarak işlenmesine öncü ve kurucu rol oynamıştır. genel kabul adının isa olduğudur. diğer bir rivayet adının nuh olduğudur.
kastamonu'da mahalli bir şair iken nacatî'nin bir beyiti ile ondan bihaber büyük bir şair olan ahmed paşa'nın bir beyiti arasındaki mana ilişkisi kastamonu'da bir mahalle meclisinde nargilelerini körüklerken şiir üzerine sohbet etmekte olan ahalinin dikkatini celb eder. hangi şairin hali daha iyi ifade ettiğini hararetli bir şekilde tartışlar iken genç şair necatî meclise girer. oradakiler hemen sorarlar; "necatî senin kıyasın nedir? ahmed paşa mı daha hoş söylemiş sen mi?"
necati'nin o anda söylediği beyit bir şaheserdir;
necâtî'nin dirisinden ölüsü ahmed'in yeğdir
ki îsâ göklere ağsa yine dem vurur ahmed'den
bir adı da ahmed olan peygamberimiz ile hz. isa'nın mukayesesini de içeren bu tevriyeli beyit, kuvvetle ihtimal adı isa olan necatî'nin tevazusunu ifade ederken ki gücünü de sergilemektedir.
daha sonra hmed paşa ile tanışmış ve istanbul'a gitmiş, devrinin şeyhî ve ahmed paşa ile birlikte üç büyük şairinden biri olmuştur.
fuzulî ve bakî gibi divanın en büyük şairleri ondan etkilenmiştir:
beni ağlan beni kim üstüme gelmez ölicek
bir avuç toprağ atar bâd-ı sabâdan gayrı
(necâtî)
ne yanar kimse bana âteş-i dilden özge
ne açar kimse kapım bâd-ı sabâdan gayrı
necati bey, kasidelerinden çok sade ve samimi gazelleriyle ünlüdür. gazelleri liriktir. aşıkane tarzda olup şairin hayat tecrübesini ve dünya görüşünü ortaya koyan gazelleri de vardır. ikinci bayezdi'in şahzadeleri abdullah ve mahmud için yazdığı mersiyeleri de çok beğenilmiştir.
ama onun türk edebiyatına en büyük katkısı türkçe düşünme biçimini, deyimleri ve atasözlerini şiirde kullanmış olmasıdır.
necati'nin güzel ve ince hayallerle dolu şiirleri farsça etkisi yerine, şairin ruhunun ve zekasının izlerini taşır. aşık çelebi, iran şairlerinin bizde kendi ayarında şair bulunmadığı yolunda kınayıp laf atmalarından bizi necati'nin kurtardığını söyleyerek onu edebiyatımızın ilk orjinal şairi olarak gösterir.
türkçe divanı onun elimize ulaşan tek eseridir. divanındaki 25 kaside, 650 gazel, farsça 5 gazel, tarih, kıta, terkib-bend, mersiye, terci-bend, murabba gibi türlerin de örnekleri vardır. eser üzerinde ali nihat tarlan, mehmet çavuşoğlu, ahmet atilla şentürk çalışmıştır.
