nötron yıldızı  

bir yıldızın ömrünün son safhalarında meydana gelen süpernova patlamasından sonra,yıldız çekirdeğinin kütlesi güneş kütlesinin 1.4 katından fazla ise ortaya çıkan yoğun cisim.çekirdek içe doğru çökmeye başlar ve sonunda yarıçapı yaklaşık olarak 1 kilometre,yoğunluğu da santimetreküpte 1 milyar ton kadar olan bir nötron yıldızı oluşturur.

süpernova patlaması sonrasında yıldızdan geriye sadece esası kalır ki buna da nötron yıldız denir. astronomik ölçüler açısından çok miniktirler: tipik bir nötron yıldızının çapının ortalama 10 kilometre olduğu sanılmaktadır.

güneşten daha fazla kütleli yıldızlar, bünyesinde bulunan hidrojen yakıtını tüketirler. hidrojen atomları yüksek ısılar ve basınçlarda bozunuma uğrayıp daha ağır olan karbon ve oksijen atomlarına dönüşerek çekirdekte toplanmaya başlar, yıldız hidrojen yakıtını bitirdikten sonra hacmi küçüldüğü ve kütlesinin arttığından dolayı içe doğru çökmeye başlar. çekirdek merkezine doğru uygulanan yüksek basınç ve milyonlarca derece ısı önce karbon atomunu ardından da oksijen atomunu tepkimeye sokarak yeni bir fizyon başlatır, yıldız artık yeni bir yakıt kaynağı bulmuştur ve tekrar şişmeye başlar.

bu durumunu bir kaç milyar yıl daha sürdüren yıldız oksijen ve karbon yakıtınıda tüketir ve tekrar çekirdeğe doğru çökmeye başlar oksijen ve karbon atomları parçalanarak yine daha ağır olan silisyum atomunun çekirdekte toplanmasına neden olur. yeniden çökmeye başlayan yıldız sonunda silisyum'uda reaksiyona sokar ve yakıt olarak tüketir. çekirdeğe uygulanan basınç öyle kuvvetlidirki sonunda elektronlar ve protonlar ayrılarak nötron denizleri oluşmaya başlar.

yıldız ömrünün sonuna geldiğinde basıncın etkisiyle patlar* ve üzerindeki materyali uzaya fırlatır geriye kalan materyal nötrondur. güneşten daha kütleli olan yıldız'ın çapı yaklaşık 30 km kadar kalır, kütle bakımından güneşten daha ağırdır, birkaç santimetreküp metali yaklaşık 40 milyar ton ağırlığındadır.

bazıları 400-500 devir/saniye'ye kadar hızlarda delicesine dönerler ve bu halleriyle atarca* adını alırlar.

güneşimizden büyük kütleli yıldızların tip lc,lb ve tip ll, sınıfında olan süpernovalar ile ölmesi sonucunda meydana gelirler. ilk zamanlarında çok sıcaktırlar ve yaşamlarının ileri safhalerında göreli olarak soğurlar. kütlesi, güneş'in kütlesinin 1,4 - 2,5 katı kadardır ve yarıçapı da yaklaşık olarak 10-20 km arasında değişir. aynı kütledeki bir beyaz cüce ile karşılaştıracak olursak eğer, nötron yıldızının km biriminde olan yarıçapına karşılık beyaz cüceninki birkaç bin km mertebesinde olacaktır.
bu yüksek kütlenin getirisi olarak da çok yüksek bir iç basınca sahiptir merkezinde elektronlar ve protonlar birleşerek nötronları ve nötrinoları oluşturmuşlardır, merkezi büyük oranda nötron barındırır.
yıldızın boyutları küçük olduğundan dolayı, açısal momentumunu koyabilmek adına çok yüksek hızlarda dönmek zorundadır, bazılarının milisaniye mertebesinde periyorlara sahip olduğu bilinmektedir. bu şekilde nötron yıldızı varlığını dengeler. pauli dışlama ilkesinden ötürü de nötronlar birbirlerine fazla yaklaşamadığından dolayı yıldızın çekirdeği daha fazla çökemez.

bu görece ufak yapıların bazı özellikleri aşağıdaki gibi sıralanırsa;
- yüksek manyetik alan.
- yüksek sıcaklık.
- inanılmaz yoğunluk.
- yüksek basınç.
- büyük kütle.
yukarıda sıralanan özellikleriyle, nötron yıldızları, bu şartlar altında kalan maddenin davranışının incelendiği ve fikir sahibi olunabildiği kozmik laboratuvarlar gibidirler.
eğer nötron yıldızımız çift yıldız sisteminde bulunuyorsa, eş yıldızından madde emer; emilen bu madde yıldızın yüzeyine yaklaştığında yıldızın manyetik alanından dolayı doğrudan yıldızın üzerine düşmez ve manyetik alan çizgileri boyunca ilerleyerek, manyetik kutuplara doğru ilerler, bu esnada da x ışını yayılımı olur.

nötron yıldızı fikri ilk olarak 1934 yılında atılmıştır, 1939'da gravitasyonel çökmeye karşı gelecek kritik kütle hesaplanmıştır, 1961'de bell ve hewish tarafından radyo pulsarlarının keşfi ile ilk olarak gözlenmişlerdir, bell o sıralar master öğrencisidir ve danışmanı hewish bu keşiften dolayı nobel ödülü almıştır.

1054 yılında gözlenen ve kayıtlara geçen ilk süpernovanın yarattığı nebulanın merkezinde bir nötron yıldızı olduğu bilinmektedir, bu nebula yengeç bulutsusu olarak da bilinen crab nebula'dır. dünya'ya en yakın nötron yıldızı, bizden 180 ışık yılı uzakta yalnız başına parlamaktadır.

(bkz: http://www.valdosta.edu/...)

hakkında bilinmesi gereken en önemli şey şudur: bir çay kaşığı nötron yıldızının kütlesi aşağı yukarı everest dağınınkine denktir.

magnetar olarak isimlendirilenler aşırı yoğunlukta bir manyetik alan oluştururlar.