kuyucu murat paşa  

lisedeki tarih hocasının söylediğine göre 100.000 kişinin kafasını kesip kuyuya atmış olan cani.

devşirme ve sadist bir paşamızdır kendileri. anadoluya ayaklanma bastırmak için gönderildiğinde eline geçenin kafasını kesip kuyulara attırdığından bu adı almıştır.

meşhur osmanlı devlet adamlarından. doğum târihi bilinmemektedir. rumeli’den devşirme olarak alınıp, sarayda(enderun’da) islâm terbiyesi ile yetiştirildi.

lakabına atfen söylenenler ise tamamen uydurmadır. şöyle ki; 1585’te karaman beylerbeyi vazîfesindeyken, özdemiroğlu osman paşanın komutasında tebriz seferine katıldı. tebriz civârındaki savaşın en kritik ânında atı ile berâber savaş meydanındaki kuyuya düştü. hamza mirza kumandasındaki safevî kuvvetlerince esir alınıp hapsedildi. 1590 osmanlı-safevî antlaşmasına kadar iran’da kalan ve atıyla kuyuya düşmesinden dolayı “kuyucu” lakabı verilen murâd paşa, istanbul’a gelip, kıbrıs beylerbeyliğine tâyin edildi.

1605’de divan-ı hümâyûnda dördüncü vezir oldu. iran’daki safevî devleti (1501-1732)nin teşvik ve kışkırtmaları netîcesinde anadolu ve kuzey suriye’deki isyanlar tehlikeli bir hal aldığından, anadolu isyanları ve iran meselesi için ferhad paşa serdar tâyin edildi. kuyucu murâd paşa avusturya cephesindeki faâliyetlerinden ve macaristan-avusturya meselesindeki teşebbüslerinden dolayı 13 mayıs 1606’da engürüs serdârı oldu. 1593 yılından beri devâm eden avusturya savaşına son veren zitvatoruk antlaşmasını imzâladı. antlaşmaya göre savaşın en önemli sebeplerinden birini teşkil eden estergon kalesi osmanlılarda kalıyordu.

kuyucu murâd paşa rumeli’ndeyken, osmanlı devleti için en büyük tehlike iran meselesi ile anadolu ve suriye taraflarındaki isyanlar idi. “celâlî isyanları” adı verilen, devlet içinde orduya bile sâhib olan âsîleri cezâlandırmak için şeyhülislâm sun’ullah efendinin tavsiyesi ile aralık 1606’da murâd paşa sadrâzam tâyin edildi. sadâret mührünü belgrad’da alan murâd paşa, serhad işlerini hallettikten sonra istanbul’a geldi.

osmanlı devletinin 1593 yılından beri avrupa cephesinde savaşlarla meşgûl olmasını fırsat bilen iran-safevî devleti, anadolu ve kuzey suriye’de karışıklıklar çıkardı. celâlî isyanları çok tehlikeli bir hal almıştı. murâd paşa, kuzey suriye’de derezi (dürzî) bir hükûmet kurmuş olan canbolatoğlu ali paşa üzerine 1607 temmuzunda istanbul’dan hareket etti. yol boyunca âsilere karşı uslandırma hareketlerinde bulunan murâd paşa, âsi canbolatoğlu’na karşı maraş beylerbeyi zülfikâr paşadan yardımcı kuvvetler aldı. daha sonra harekete geçerek iskenderun yakınlarındaki oruç ovasında mevzilenmiş olan âsî kuvvetlerini bozguna uğrattı. canboladoğlu ve lübnan derezi lideri maanoğlu fahreddîn ile bütün dürzi kabîle reislerinden canlarını kurtarabilenler kaçtı. murâd paşa, haleb’i ele geçirip, isyancıları ve bölücüleri bölgeden temizleyerek, kışı orada geçirdi. bağdâd’daki taviloğlu mustafa üzerine cağalazâde mahmûd paşa kumandasında ordu gönderip, onu kaçırttı. murâd paşa heleb’deyken kalenderoğlu otuz bin celâli kuvvetiyle istanbul’u tehdîd etti. kalenderoğlu’nun yanında birçok celâlî elebaşısı ve başıbozuk da vardı. murâd paşa; içel’deki muslî çavuş’un kalenderoğlu ile birleşmesini önlemek için ona içel sancakbeyliğini verip, maraş ve göksun’dan yeni kuvvetler aldı. kalenderoğlu, istanbul’dan gönderilen bir mikdâr osmanlı hazîne ve kuvvetlerini almak için göksun boğazı’nı kapamak istedi. murâd paşa daha önce hareket ederek boğaz’ı tuttu. burada iki taraf arasında şiddetli bir muhârebe vukûa geldi. savaşın en şiddetli ânında serdârın hendeklere sakladığı yeniçerileri meydana çıkarıp hücuma geçirmesi üzerine kalenderoğlu bozuldu. iran’a sığınmak için doğuya doğru kaçmaya başladı. âsîler tâkib edilerek eylül 1608’de şarkîkarahisar’da toplanan binlerce celâlî imhâ edildi. anadolu âsîlerden temizlenince murâd paşa, 1608 sonunda istanbul’a döndü.

murâd paşa böylece dâhiyâne bir siyâsetle osmanlı devletinin içinde huzûru bozup, düşmanlarıyla işbirliği yapan âsîleri ortadan kaldırdı. ayrıca üsküdar seferi denilen 15 haziran 1609’daki harekâtla da musli çavuş ve yûsuf paşa gibi âsîleri ve bunlarla işbirliği yapanları îdâm ederek, bunların fesat tohumlarını ve köklerini kuruttu. murâd paşa 1610 baharında, osmanlı devleti içindeki karışıklıkların plânlayıcısı ve destekcisi iran-safevî devletine karşı sefere çıktı. tebriz’de bulunan safevî şâh abbâs (1587-1628)ın celâlî isyanları ve avusturya seferi (1593-1606) esnâsında işgal ettiği toprakları ve kafkasya’yı kurtarmak veya osmanlı lehine bir antlaşma sağlamak için iran seferine çıktı. şâh abbâs murâd paşaya elçi gönderdi. safevî elçileri sultan ahmed hana gönderildi. murâd paşa tebriz önlerine geldiğinde sefer mevsimi geçtiğinden, kışı geçirmek için diyarbakır’a çekildi. murâd paşa iran üzerine yeni bir sefer hazırlıkları içindeyken doksan yaşlarında 6 ağustos 1611’de âmid kışlığında vefât etti. istanbul’da yaptırdığı medresenin bahçesindeki türbesine defnedildi.

murâd paşa; gayretli, dindâr, üstün komutanlık, idârecilik, diplomatlık ve devletin çıkarlarını her şeyden üstün tutan bir şahsiyete sâhipti. rumeli’den devşirme olarak alınıp, sarayda yetiştirildi. osmanlı hânedânına çok sâdıktı. ülkesine ve milletine çok hizmeti oldu. tecrübeli, samîmî ve ileri görüşlü olduğundan icrââtlarında tâvizsiz hareket ederdi.soğukkanlı olup hissiyatını saklamasını bilir, vakti gelince harekete geçip muvaffak olurdu. nakşibendî tarîkatına bağlı olup, her hafta kur’ân-ı kerîmi hatmeder, adâletten ayrılmazdı. ancak devlet düşmanlarına karşı şiddetli ve amansızdı.

avusturya seferinde haçlı zihniyeti, iran safevî devleti ve devlet içindeki taraftarlarına karşı çok şiddetli mücâdele etti. ülke içinde âsî celâlîleri ortadan kaldırdığı için ihtilal yanlılarının çeşitli taarruzlarına uğradı. devrine âit kaynaklarda, ilmî eserlerde, meselâ ingiltere elçisi lello; murâd paşanın ülkesine iyiliği dokunduğunu, basîret sâhibi olduğunu, memleketin iç işlerini düzeltip, hâkimiyeti sağladığını, iyi bir asker ve devlet adamı olduğunu yazar.

-iktibas-