yusuf has hacib'in yazdığı ve kutsal bilgi anlamına gelen eserlerden. türklerin tarihleri hakkında önemli bilgiler yer almakla birlikte eğiticiymiş vakti zamanında
türklerin kitleler halinde islamiyete geçişi sırasında yaşanması muhtemel kültür şokunun ve toplumsal kargaşanın önlenmesinde, eski ve geleneksel törelerin yeni sentezlere kavuşturlmasında çok önemli bir rol oynayan eser.
yusuf has hacip'in aruz ölçüsüyle mesnevi biçiminde 1069 ve 1070 yıllarında yazdığı eseri. aruz vezniyle yazılmış olan ilk eserdir. eser genel olarak devlet yönetimi, insanların mutluluğu gibi konularda bilgi verir.
“mutluluk veren bilgi” anlamına gelmektedir. karahanlı hükümdarı tabgaç buğra han’a sunulmuştur. eser, beyit nazım birimiyle yazılmakla birlikte dörtlük nazım birimi de kullanılmıştır.
yusuf has hacip tarafından, 1069da tamamlanmıştır. "kutlu olma bilgisi" anlamındadır. (bkz: kut)
insana her iki dünyada saadete erişmek için izlemesi gereken yolu göstermek amacıyla yazılmıştır. yapısı, sahneye konmuş alegorik, dört kişi arasında geçen bir münazaraya ya da atasözleri ve deyimlerle süslenmiş diyaloglu bir sahne yazısına benzer.
dört temel ilkeyi şu kişiler temsil eder: 1-doğru yasa (kün-togdı)*, 2- saadet (ay-toldı)*, 3- akıl, anlayış (ögdülmiş:vezirin oğlu), 4- akıbet, hayatın sonu (odgurmuş)
tüm siyasetçilerin okuması gereken eserdir.adaleti, saadeti, devleti ve aklı en iyi anlatan sözlerle örülüdür. devlet yönetimiyle ilgili görüşlere de yer verdiği için edebiyatımızın ilk "siyasetname" örneklerindendir. üç nüshası vardır:
1- viyana nüshası(uygur harfleriyle yazılmıştır)
2- kahire nüshası(arap harfleriyle)
3- fergana nüshası(arap harfleriyle)
batılıların sahiplenmeye çalıştığı eserlerden biridir. reşit ahmeti arat bu nüshaları karşılaştırıp özel bir metin hazırlamıştır. sonra da türkçemize çevirmiştir.
kutadgu bilig, kutlandıran bilgi veya kutlu olma bilgisi demektir. yalnız bu çeviride ihtilaf da yok değildir. kök olan kut kelimesinin anlamı üzerinde bir türlü fikir birliğine varılamamıştır. vámbéry, radloff ve thomsen bu sözün saadet anlamında kullanıldığını düşünmüşlerdir; barthold a göre majeste (haşmetmeab) karşılığı olarak kullanılmıştır.
arsal ve kafesoğlu, kelimenin siyasî iktidar kavramını ifade ettiğini, tâlih, saadet, bahtiyarlık gibi karşılıkların ikinci planda kalan ve ancak sonraları ortaya çıkan tâli anlamlar olduğu kanaatindedirler.
karamanlıoğlu, kut kavramının tamamen devlet sözünün bugün de ifade ettiği anlamlar karşılığı olduğunu kabul ediyor; yani, hem hükümranlık hem saadet. bu yorum, doğruya en yakın olanı gibi görünmektedir.
bütün bu tartışmalar boyunca, bizim yusuf has hacib in bilerek bir dil oyunu yapmış olabileceği bi profun aklına gelmemiş nedense.
belki de, bu dil oyunu sayesindedir ki, kutadgu bilig felsefî yoruma daha uygun bir hale gelmiştir: hükümdâr olabilecek kişi, hükümdâr olmakla, ancak kendini gerçekleştirebilir. bu gâyeye eriştiğinde tamamlanmış olur ve aynı anda mutluluğa da kavuşur.
kutadgu bilig in bu güne değin üç nüshası bulunmuştur. bunların hepsi de eserin yazıldığı dönemden çok sonra, eserin aslından değil de, kopyalarından alınmış ikinci kat kopyalardır. bu nüshalar, bulundukları yerlerin adları ile viyana, mısır ve fergana nüshaları olarak anılırlar. her üç nüshanın tıpkıbasımları türk dil kurumu'nca yayımlanmıştır. bu üç nüshanın karşılaştırılması ile meydana getirilen metin ve eserin günümüz türkçesine çevirisi, reşit rahmeti arat tarafından hazırlanmıştır..güzeldir
türkçe öğretmenliği bölümünde okuyan öğrencilerin anasını ağlatan baş ağrısı..tamam kutadgu bilig içinde yazan bilgiler çok hoş ama bu kadar da insan zorlanmaz ki canım..
--sözcük anlamı, ''mutluluk veren bilgi''dir.
--türklerin, islamiyet kabulunden sonraki ilk eserlerindendir.
--karahanlı türkçesiyle yazılmıştır.
--yusuf has hacip tarafından, yazımına balasagun da, 1069 da başlanmış, 1070 te kaşgar da bitirilmiş ve karahanlı hükümdarı, tabgaç buğra han a sunulmuştur.
--didaktik bir yapıttır.
--klasik mesnevi tarzında, arzu ölçüsünün feulün feulün feulün feul kalıbıyla yazılmıştır, 6645 beyitten oluşur.
--iran edebiyatından şehname örnek alınarak yazılmıştır.
--dili yalın bir dil sayılabilir, yabancı sözcük, az sayıda kulanılmıştır
--alegorik bir eserdir. belirli kavramları sembolize eden kişiler üzerinden ilerler.
kün toğdı: hakandır, adaleti sembolize eder.
ay toldı: kün toğdı nın veziridir, devletin ve hükümetin iyi işlemesi sonucu elde edilecek mutluluğu simgeler.
ögdülmiş: vezirin oğludur, aklın sembolüdür.
odgurmuş: ögdülmiş in yakınıdır, yaşamın sonunu, ahireti simgeler.
