elektrik olaylarında çok karşımıza çıkabilecek bu kompanzasyon olayı aslında (temel anlamda) elektrik hatlarının gereksiz yüklenmemeleri adına yapılan ve yapılmaya da devam etmesi gereken, elektrik tesisatlarında olmazsa olmaz bir öneme sahip bir nevi sistemi
dengelemek adına yapılan uygulamaların tümüdür..
şimdi olayı şöyle basitçe açıklamak gerekecek olursak, sanayi tesisleri, yüksek
endüktif ya da
kapasitif yüklere sahip işletmeler hatlardan
aktif akım çektikleri sırada, bu özel yüklerinden dolayı hattan ya
reaktif akım çekerler veya hatta reaktif akım verirler..bu kafa karıştırıcı olabilir ilk başta ama olayı kısaca betimlemek ve gözde canlandırmak gerekirse bu özel makinalar veya işletmelerin reaktif akımları bu iletim ve dağıtım hatlarında boşu boşuna yer kaplamaktadır ve hatları boşuna yüklemektedir..bunun yokedilmesi, hatların bir nevi rahatlatılması gerekir..bu bütün dünyada böyledir ve ülkemizde de sıkı bir denetim ile yapılmaktadır..yapılması istenmektedir..
örnek vererek devam etmek gerekirse, bir fabrikanız var ve içeride 3 insan boyunda acaip güç çeken motorlarınız, bunların işlettiği üretim bantlarınız, üretim tezgahlarınız bulunmakta..elektrikle uzaktan yakında ilgili olanların bildiği gibi bunlar güçlü elektrik makineleridir ve hem omik hem de endüktif yüklerdir..böylelikle hattan hem aktif, hem de reaktif akım çekerler..sistemin
güç katsayısı diye tabir edilen cosø değerinde bir düşüş meydana getirirler..bu da bir önce paragrafta bahsettiğim gibi hatlarda gereksiz yüklenmelere neden olur..çünkü aslında reaktif yük diye bahsettiğimiz yük (ve bunun çektiği akım) aslında marjinal bir büyüklüktür..aslında hattan böyle bir akım çekilmez ama hattın kapasitesini doldurur..havada kaldığına eminim, sonuçta bu böyle tabir edilen bir büyüklktür..(bkz:
reaktif güç)
işte bu düşüş gösteren güç katsayısını yükseltmek için şebeke beslemesine paralel olarak üçgen bağlanmış kondansatör grubları devreye alınır.. temel amaç cosø değerini
1'e yakın tutmaktır..bunun da esprisi hattın belası olarak da nitelendirilen reaktif akımı olabildiği kadar şebekeye monte edilen kompansazyon üniteleri tarafından karşılamaktır..sonuçta geri kalan sadece aktif akım ihtiyacını enterkonnekte sistemden çekmektir..
tesislerin veya işletmelerde genel olarak yükler endüktif olduğundan ve güç katsayısı düştüğünden dolayı sisteme paralel olarak kapasite grupları bağlarız..sonuçta bu endüktif akımı kapasiteler ile sağlamaya çalışırız..ama bir süre sonra (eğer kompanzasyon yeteri kadar iyi yapılmaz ise) aşırı kompanzasyon meydana gelir..bu da ayrıca istenmeyen bir durumdur..ne olur bu durumda? bu sefer sisteme kapasitörler tarafında bir akım akar..bu da gereksiz yer kaplar hatlarda..bunu gereksiz ve işe yaramayan akımlar da sistemi zorladığından dolayı bu aşırı kompanzasyon da cezasız kalmaz..
tüm bu anlatılanlar ışığında, bu işi otomatik ve istenildiği gibi yapmaya çalışan (güç katsayısını olabildiği kadar 1 etrafında tutan, endüktif ve kapastif sayaçların az yazmasını sağlayan) bir ünite vardır..bu reaktif güç rölesi..ince ayara ve kontrole sahip bu otomatik röle, endüktif yükler devreye giriğ güç katsayısını düşürdüğü zaman sisteme paralel kapasitörleri bağlayarak gerekli reaktif akımı bu kapasitörler üzerinden sağladığı gibi, sistemin güç katsayısı eski haline geldiği zaman bu devreye alınan kapasiteleri tekrar devreden çıkarır..
türkiye elektrik piyasasında elektrik bedeli fiyatlandırılırken belli başlı kurallar ve yasaklar getirilmiştir..bunlar;
*
endüktif sayaç, bir önceki döneme oranla %33'lük bir artış göstermemiş olması gerekmektir..ne demek bu, çok fazla endüktif akım çekmesi istenmemektedir..bir önceki dönem 100 birim elektrik enerjisi yazmışsa sayaç, bir ay sonra bu endüktif sayacın 133 birimden fazla yazmaması istenir..yoksa tesis veya işletme tedaş tarafından ceza alır ve sistemi gereksiz yüklediği ve gereken kompanzasyonu yapmadığı için büyük meblağlar ödemeye zorlanır..
*
kapasitif sayaç, bir önceki döneme oranla %20'lik bir artış göstermemelidir..bu da şu demektir; fazla kompanzasyon yapıp da sisteme reaktif akım vermemeniz gerekir..ayarları düzgün yapmalısınızdır, bu da sistemde gereksiz bir yer kaplayacaktır ve tedaş tarafından istenmez..bunun de cezası vardır..
yeni yasalar ve ab standartlarına uyum gereği bu %33'lük ve %20'lik değerler biraz daha düşürülüp, daha da titiz bir kompanzasyon yapılması istenecektir..bu oranların ikisi de yanılmıyorsam %10'nun altına alınacaktır..tam özelleştirme kapsamında devam ettirilmesi umulan bu uygulama, önümüzdeki yıllarda devreye girecek ve tüm kompanzasyon ünitelerinin ve sistemlerinin tekrar gözden geçirilmesi istenicektir..hatların doluluğu ve yetersizliği bu tarz bir uygulama ile giderilecektir..
