kazanokue jebağı  

ünlü adige* düşünürüdür. adige sözlü tarihinde çok önemli bir yeri vardır. ona dair söylenceler, temsiller ve haberler üç yüz yıla yakın zamandır adige halkı ile birlikte yaşayıp gelmektedir. kazanokue jebağı her gelen neslin onu unutmamasını sağlayacak önemli özelliklere sahip olduğu gibi, yaşamı da bu gün bile hala geçerliliğini koruyan mutlak doğrulara dayanmaktadır. onun ismini ve haberlerini ölümsüz kılan da budur.

jebağı 1684 yılında kafkasyada baksan nehri kıyısında (baksan nehrinin sol yakasında kalan bölgede zeyikue köyünün yukarısında bu gün de kazanıkuey olarak bilinen bölgede) doğmuştur. ona dair bu güne gelen haberlerden anlaşıldığına göre, jebağı daha küçük yaşlarda akıllı ve düşünceli tavırlarıyla kendi yaşıtlarından farklı olduğunu göstermişti.

anlatılanlara göre daha çok genç yaşta bölgenin uerare adındaki bölgesini (osmanlıdaki kadı makamının benzeri bir makamda, danışılan yol gösteren kişi) akıl ve zekası ile alt etmiş,herkese yol gösteren, haklıyı haksızı tayin eden kişiye bile yol gösterici olmuştu. yaşı biraz daha ilerledikten sonra herkes tarafından bilinen saygı duyulan bir kişi haline gelen jebağıo günlerden ölümüne kadar kabardey pşı'lerinin ve onların vekillerinin danıştıkları kişi olarak yaşamıştır. hatta pek çok kez tüm halkı temsilen görevlendirilerek o dönemde kabardey'lerin ilişkide oldukları bölgelere,prensliklere elçi olarak gitmiş,mensubu bulunduğu halkı temsil etmiştir. (eski belgelerde kırım ve mozdok'a giden heyetlerin içerisinde kazanokue jebağı'nın da olduğu kayıtlıdır)

jebağı hayatı boyunca halkının gelişmesi,yükselmesi ve yaşamlarının iyileşmesi için çaba sarfetmiş;geleneğin akıl adalet doğruluk ve iyilik üzerine bina edilmesine çalışmıştır. tüm yaşamını bu temeller üzerine bina eden kazanokue jebağıaynı zamanda içerisinde yaşadığı topluma da bu yönde örnek olması bakımından bir halk adamıdır. onun bu güne kadar yaşayabilmiş olması da halka ulaşabildiğinin ve düşüncelerini halka benimsetebildiğinin ispatıdır.

bilgeliği,aklı,örnek yaşamı ile oldukça ünlü ve saygın bir kişi olarak nam salmış olan kazanokue jebağı 1750 yılında hayatını kaybetmiştir.

adigey'de,çerkes'te de kabul gören ve tüm adige halkının ortak bir değeri haline gelen kazanokue jebağı'nın akıl,adalet ve doğruluğa dayanan sözleri bir kısmı hala kendi adı ile bilinmesine rağmen bir kısmı da eski adige atasözleri içerisinde,söylencelerde ve temsillerde yerini almış bu güne kadar devam ede gelmiştir.

kazanokue jebağı 'dan öğütler;


kötüyü dost edinmeyin,zarar görürsünüz.

aklın sözü danışmaktır.

oğlunu şımartma.

kelimelerinizi terbiye edin.

kötü yönünüzü gizleyip iyi yönünüzü abartmayın.

xabze'yi özlü sözleriyle görünür kılan kabardey düşünür/ bürokrat. uzun zamanlar boyunca yönetimdeki büyük kabardey prenslerine danışmanlık yapmıştır. tam bir bürokrat ve diplomasi üstadıdır. aynı zamanda çerkes toplumunun özünü açıklayan xabze derlemelerinde önemli emekleri vardır. genllikle varolanı özdeyişler halinde halkına sunar. bazen de düzeni eleştirir. en çok eleştirdiği şey ise çerkes aristokrasi sistemidir*.

jebağı, asaleti kana, soya bağlayan bu sistemi "asalet kanda değil ruhtadır." diyerek eleştirmiş, bu sebeple asalet hususuna gerektiğinden belki de daha fazla değer veren kabardey toplumundan az biraz tepki de görmüştür. ben de zatını bu konuda az da olsa eleştirenlerden olduğum için bu konuyu özellikle vurgulama ihtiyacı hissettim.

her ne ise de, bir çok sözüyle yaşadığı güne ve elbette ki geleceğe ışık tutan değerli bir dimağdır kendisi, fikirleri bazen fikirlerimle çatışsa da. ve kendisi sadece kabardey'de değil tüm kuzey kafkasya'da ve tüm çerkesler (adige, abhaz ve ubıhlar arasında) arasında ün sahibi olan önemli bir kişidir.

çerkesler'in sözüne çok güvendikleri, özellikle xabze hususunda öğütlerini mutlak surette dinledikleri bir thamadeleri idi jebağı. bu sebeple, onu kaybetmekten çok korkarlardı. ama jebağı da insandı ve o da ölecekti bir gün. işte bu endişeyi içinde taşıyan çerkes ileri gelenleri, bir gün jebağı'nın yanına gittiler ve sordular: "sevgili jebağı, yaşlandın. seni kaybetmekten korkuyoruz. seni kaybedince yolumuzu da kaybetmekten korkuyoruz. bize sensiz kaldığımızda yol gösterecek bir söz söyleyemez misin?" jebağı şu cevabı verdi: "elbette söylerim: fız teex, t'o xeyejj, zequeşiyt' naxhıjj qavmuble. bu sözüm üzere yaşayın, xabze de yaşayacaktır sizinle."

yani dedi ki jebağı:

"çerkes kültüründe, yani xabze'de asla yeri olmayan şu üç şeyi uygulamaya başlamayın:
* başkasının eşine, namusuna asla göz dikmeyin; başkasının eşini elinden almaya sakın kalkışmayın.
* yapılan wunafe, alınan karar üzerine ikinci bir wunafe yapmayın, ikinci bir karar almayın, hariçten yeni bir söz söylemeyin.
* bir ailede, sülalede tek bir büyük, tek bir lider olur. sakın ola ki bir ailede, sülalede iki kişi aynı anda büyük, lider olmaya kalkmasın; bir toplantıda, xase'de aynı sülaleden, aileden iki kardeşin ikisi de baş köşeye (jant'e'ye) geçmeye sakın kalkışmasın. ve yoruma devamla, "wuzşıtegıjın ş'ıp'e wumıt'ıs", yani "senin yerin olmayan, sonradan ordan kalkmak zorunda kalacağın/ bırakılacağın yere sakın oturma.". ve yine yani, herkes yerini, hakkını, payını bilsin ve ona göre davransın.

işte bu üç şeye uyun, xabze de yaşar sizinle."

jebağı işte böyle tek bir cümleyle cümlelerce açıklama yapılmasını gerekli kılan sözler söyleyebilen biriydi. onun bu ifade gücünü xabze gibi bir felsefeden aldığını söylemeye de bilmiyorum gerek var mı.