-nerlisiniz?
-erkeğin kendini gerçekten erkek hissettiği tek yerdenim.
-moruk orası neresi.
-kars tabi neresi olacaktı?
diye sağda solda atıp tuttuğum yer.
orhan pamuk'un kar romanının neredeyse tamamı bu şehirde geçmektedir.kitap'da karsdaki kahvehanelerden birinde görülen ard arda iki şiir yeralmakta.sanıyorum biraz ironik fakat bir o kadar da güzel:
anamız çıkıp gelse cennet'ten bizi kollarıyla sarsa
imansız babamız onu bir akşamcık dayaksız bıraksa
gene de para etmez ,bokun donar ,ruhun donar umut yok!
çek şifonu gitsin kişi düştüyse şehr-i kars'a
kitabın ilerleyen bölümlerinde aynı kahvehanede bu şiirin devamı olarak şunlar yeralır:
belli artık , anamız çıkıp gelmeyecek cennetten bizi kollarıyla sarmayacak
babamız onu hiçbir zaman dayaksız bırakmayacak
ama gene de içimiz ısınacak ,ruhumuz canlanacak
kaderdir çünkü;batacağımız bokta şehr-i kars bile cennet gibi hatırlanacak
şehir düzenlemesini zamanında rusların yaptığı, içinde bolca azeri, terekeme, vb göçmen bulunduran şehirdir. hatta göçmenlerinin bir kısmı rusya sınırlarından göçerken, altınlarını taşımak zor olacağından paraya çevirip (rus parası), buraya gelince o paranın bir anlamı olmadığını görmüş (sscb'nin çöküşü sıraları) ve yıllarca paraları ısınmak için sobalarında yakmışlardır.
(bkz: ben onların yalancısıyım)
cemal süreya'nın kars'a gitmeden seneler evvel yazdığı şiiridir. yıllar sonra kars'a tayini gitmiş ve ilk kez görmüştür. ikinci kez diyelim, ilkini şiiriyle görmüştü...
kars
öyle güzel ölürüm ki artık
beyaz uykusuz uzakta
kars çocukların da kars'ı
ölüleri yağan karda
donmuş gözlerimin arası
sen küçüğüm sımsıcak
ne derler ona - bu kızakta
boyuna türküler yakıyorsun ya
sanki her türküden sonra
hohlasan gök buğulanacak
anla ki her durakta
yok sınırları aşkın
o iyi yüzlü tanrı
beklesin dursun bizi
kurduğumuz rahat tuzakta
nasıl olsa yine bir gün
döneriz bu yollardan geri
senin bir elinde bir mendil
öbüründe kuş sesleri
hüseyin alemdar'ın iş bankası yayınlarından 2007 aralık ayında çıkan "vakitler incelikler" adlı şiir kitabından harika bir şiire konukluk eder kars...
kars vakti
öyle güzel ki ölürüm artık
beyaz uykusuz uzakta *
beni iki şey kandırabilir: şiir ve çocukluk
iki şeyin nevrotik n/isyanındayım: şiir ve sinema
beni iki şey öldürebilir ancak: kars ve şiir!
kars ve şiir mi dedim, az önce öldüğüm doğrudur
ben bir yere gitmeyeyim orda o ân ölürüm zaten
beni ölü bir mart kışı sabahı doğurmuş annem
kundağıma kar yağmış hayatın ince karı sızı sızı
o gün bugündür içimin kesik beyazı yağan o kardan
sahi, o zamanlar kars küçük bir şiirdi kars bendamil bir köy
kars üç yaşında bir cemal süreya çocukannelerde
ben de ilkin o yaşlarda gitmişim demek ki kars'a
babaannemle yayvan kalp yayan yapıldak
şimdi o günlerin ufak şiiri ki yok resimlerimde
her şey uzak bir beyazda köy mezarlığı kars bir ağlamak--
kızım ne dese beğenirsiniz ben o ikiyüzlü tanrıya seslendikçe
-ama baba, sen hiç kars'a gitmedin ki!
ne desem ki, iki elimin arasında göçebe'nin en eski baskısı
puslu bir taşra garında tavla oynuyor dağlarca'yla cemal abi
cemal abinin elleri iki tutuk dil, cemal abi kuş kışı dağlarca'da
- a benim zamane kızım, kars'a gitmek ne ki!
bak, gözlerimi hohlasana--kars'a gitmek incelikler antolojisi!
âh, neyim nerdeyim!
kars'tayım bu ne biçim kars bir kenarda**
bir dergide okuduğum tanıtım yazsıyla gitmeden hayran olduğum ve görülmesi gereken yerler listemde üst sıralara girmiş olan şehir. efendim edindiğim bilgilerden bir kısmı şöyle:
- şehir tarihi özellikleri, sanatı ve mimarisiyle "doğunun paris'i" olarak tanımlanıyor.
-1940'lara kadar rus kültürü ağır olarak hissedilmiş karsta. ruslar için bir zamanlar bale, tiyatro ve sinemanın başkentiymiş kars. yapılan en yaygın spor da buz pateniymiş.
-1970'lere kadar şehirde okuma yazma bilmeyen kimse neredeyse yokmuş. yazıda söylendiğine göre komünizmin etkisiyle kentte komünist-kapitalist çatışması başlamış ve entellektüellerin yerini işgalci gençlik almış.
-2000'den beri kars'ta kaflas kültürleri festivali düzenleniyor. özellikle rusya olmak üzere ermenistan ve gürcistan'dan da birçok yabancı turistin ilgisini çekiyor.
-altın portakaldan sonra türkiye'nin en çok konuşulan film festivali olan altın kaz burada düzenleniyor.
-peynir cenneti olarak tanımlanan kars'ta üretilen bazı peynirler şunlar: kars gravyeri, çökelek peyniri, çeçil peyniri, lor peyniri, kars kaşarı, kars kurutu.
-kafkas üniversitesi gençlerinin gece mekanı bolero adında bir barmış.
-erişte pilavı, ayran aşı, hagel, haşıl ve helva en ünlü yemekleri. tarifleri çılgın görünüyor, denemek lazım
-tarihi yapılar açısından da zengin şehir. ani harabeleri, kars kalesi ve ermenistan'dan da görülebilen insanlık abidesi heykelini de mutlaka görücem.
doğu anadolu bölgesi nin kuzeydoğusunda yer alan, rakımı bakımından türkiye nin en yüksek il merkezlerinden biri olan serhat şehri dir. 7 ilçesi, 10 belediyesi, 384 köyü vardır. yüz ölçümü 9.442 km2, nüfusu 2007 yılındaki sayıma göre 312.205 dir.
bir sürü sitede bulunan şu hikayenin "sözlük"te olmaması eksiklik sayılabilir, diye ekleyeyim:
kars'ta bir yerel tv halkın arasına karışarak gündelik hayata dair röportajlar yapıyor. muhabir, yaşlı bir amcaya mikrofon tutup soruyor;
- nasılsın dayı, eyi misen?
- şükür oğul, canı taşirem, eyiyem, coh eyiyem.
- halin, keyfin, sağlıgın da eyi midir?
- eyidir, he, coh eyidir.
- şehirden, hizmetlerden memnun musun?
- nası soz!
- validen, kaymakamdan, belediye başkanından?
- hiç eyle olur? bizim ağzımız dövlete ne diyebilir.
- yani memnunsun.
- allah dövlete millete, kaymakam bege, bölediye başganımıza zeval vermesin.
- memnunsun?
- dövletimiz, kaymakamımiz, başganımiz, şanlı ordumuz başımızdadir, her ne olursa bir fiil o dakika yanımızdadir. ben vatanıma nası serzenis ederem? amma, benim derdim başkadır.
- allahına gurban dayı, söyle nedir?
- doksan sene once buraya ruslar girdi ya?
- he girdi.
- hani bu belediye binalarını, okulları, çesmeleri, istasyonu, yolları, kaldırımları ruslar yaptılar ya?
- rus işgalinde yapıldı değil mi dayı?
- he.
- hec benim dövletime, milletime sözüm olur mu? ben aha bu rusların avradını s..... doksan sene önce bu kaldırımları, caddeleri yapıp gittiler, bir gün olsun bi kere kars'a gidek, yollar bozuldu mu, kanallar tıkandı mı demediler, insan bi gelir de bakar buralara, hec beyle olur?!
kızlarının çok güzel olduğunu bildiğim şehir. öyle sarışın bi doksan kız arıyorsanız gitmeyin.
tanıdığım bütün karslılar biraz inatçıdır. ama sözü özü merttir. genelde biraz sinirli olurlar. kesinlikle güvenilebilecek insanlardır.
2 aydan fazla zamandır yaşıyor olduğum ve alışmanın kolay olmayacağını düşündüğüm illerdendir. ulaşım için sadece taksi ve minibüsler var olmakla beraber, bir kaç tane de büyük otobüsle karşılaşabilirsiniz. kars'ta biraz zaman geçiren herkes, bu büyük otobüslerin geçişini kendinizin ve çevrenizdekilerin hayretle, özlemle izlediğine şahit olmaktadır.
her an önünüzden çılgınlar gibi koşuşturan bir atlı veya kaz, koyun sürüsü geçebilir. ya da minibüse bindiğinizde yanınıza elinde 2-3 tane horoz-tavuk tutan biri oturabilir. ve bunların hepsi şehrin en merkezi yerinde de olabilir. heyecan yapmayınız !
trafik için söylenecek sözler saymakla bitmemekle beraber, kendi aracıyla gelen kişilerin çok dikkatli olmaları tarafımızdan tavsiye edilmektedir. karslı vatandaşların çok cesur olmaları veya kaza-ölüm korkusu taşımamaları sebebi ile her an hiç beklemediğiniz çıkışları olabilmektedir. yalnız kime çarparsanız çarpın, neye vurursanız vurun, ortalıkta başıboş gezen kazlardan herhangi birine dokunmayın ! hatta yanlarından geçerken arabayı stop ettirip, itekleyerek gidin. aksi takdirde herhangi bir kaza çarpmanızla beraber, cebinizdeki tüm parayı, arabanın anahtarlarını hatta üzerinize geçirdiğiniz deri ceketi biile bırakmak zorunda kalabilirsiniz. böyle bir durumda hemen arkanıza bakmadan kaçıp gidin ve bir polis merkezine sığının. kaçıp gitmeyi ise aklınızdan bile geçirmeyin. çünkü o sırada, kaz sahibi karslı vatandaşlar arabanızın gpsini takip ediyor ve çıkmaz bir sokağa girmenizi bekliyor olacaklardır.
öte yandan karslı vatandaşlara, komşu şehirlerdeki kişiler tarafından cello diye hitap edilmektedir. nedeni ise bilinmemektedir.
bu arada "ye tatlıyı sik karslı'yı" gibi bir kullanım pek duyulmamış olup aslı "yiyecen datlıyı sikecen yozgatlı'yı"dır. tabi yozgatlı da boş durmamış "yumulacan tatlıya domalacan yozgatlı'ya" lafını ortaya atmıştır. neyse ne diyorduk, kars kaşarı süperdir.
