kariye
istanbul'da
edirnekapısemtindedir. kariye (khora) sözcüğünün anlamı eski yunanca 'da kent dışı, kırsal anlamına gelirdi. kaynaklarda çok eski bir tarihe ait sur dışında bir şapelden söz edilmektedir. bu şapelin yerine ilk khora kilisesi ıustinianos'ça yeniden yaptırılmıştır. çeşitli ek ve onarımlarla kommenoslar dönemine kadar ulaşan yapı, surlara yakın blakhernai imparatorluk sarayının genişlemesiyle önem kazanmıştır. 11. yüzyılın sonlarında imparator ı. aleksios'un kayınvalidesi maria doukaina kiliseyi yeni baştan inşa ettirmiştir. kilise kubbesi dört kemerle taşınan kiborion şeklinde bir mekâna sahiptir. 1204-1261 yılları arasındaki latin işgali sırasında manastır ve kilise çok harap duruma gelmiştir. ıı. andronikos (1282-1328) döneminde devrin ileri gelenlerinden, edebiyatçı, şair, ve hazine nazırı theodoros metokhites 1313'e doğru bu manastır ve kiliseyi onartmış, binanın kuzeyine bir ek, batısına bir exonarteks ve güneyine bir şapel (parekklesion) ekletmiştir. ayrıca bu ekler mozaik ve freskolarla süslenmiştir. güney cephede uzanan dar uzun tek nefli bir şapel olan parekklesion bir bodrum üzerine yapılmıştır. üstü kısmen kubbe, diğer kısımları tonozla örtülüdür. tek apsisi vardır. bütün batı cephesi boyunca uzanan exonarteks bugünkü cepheyi oluşturur. kuzey kanadı ise önemsiz bir dehlizden ibarettir. yapının orta mekânını örten kubbe yüksek kasnaklıdır. türk döneminde onarım görmüştür ve ahşaptır. dış cephelerde yuvarlak kemerler, yarım payeler, nişler ve taş tuğla örgü sıraları ile plastik ve hareketli bir görünüm sağlanmıştır. doğu cephesi dışa taşkın apsislerle bitmektedir. orta apsis dıştan yarım kemerli bir payanda ile desteklenmiştir.
istanbul'un fethinden sonra bir süre daha kilise olarak kullanılan binayı 1511' de vezir hadım ali paşa camiye dönüştürmüştür. daha sonra da yanına bir okul ve aşevi eklenmiştir: mozaik ve freskolar cami olduktan sonra bazen tahta kepenklerle, bazen de badana ile örtülmüştür. 1948'den 1958'e kadar amerikan bizans enstitüsü'nün yaptığı çalışmalar sonunda tüm mozaik ve freskolar ortaya çıkarılmıştır.
kariye mozaik ve freskoları bizans resim sanatının son dönemine ait (14. yy.) en güzel örnekleridir. bu mozaik ve freskolar şaşırtıcı bir benzerlik gösterir. önceki dönemin yeknesak fonu burada görülmez. derinlik fikri, figürlerin hareket ve plastik değerlerinin verilişi, figürlerdeki uzama bu üslubun özellikleridir. dış nartekste isa'nın hayatı, iç nartekste ise meryem'in hayatı ile ilgili sahneler yer alır. dış narteksten iç nartekse geçilen kapının üzerinde bir pantokrator isa vardır. sol tarafta isa'nın doğumu, vali quirinus'un önünde nüfus sayımı, meleğin yusuf'a görünüp meryem'i alıp gitmesini öğütlemesi, ekmeğin çoğaltılması, suyun şaraba dönüştürülmesi; sağ tarafta ise haberci kralların isa'nın doğumunu haber vermesi, felçlilerin iyileştirilmesi ve çocukların katli gibi sahneler vardır.
iç nartekse geçildiğinde en güzel mozaik deisis'tir. ortada isa, solunda meryem, meryem'in altında isaakios, kommenos ve isa'nın sağında bir rahibe görülür. bu kadın vııı. mikhael palaiologos'un kızıdır. moğol prensi abaka han ile evlendirilmiş ve kocasının ölümünün ardından istanbul'a dönerek rahibe olmuştur. bu bölümde kubbede isa ve dilimler içinde isa'nın ecdadı gösterilmiştir. ana kiliseye giriş kapısı üzerinde ortada isa, sol tarafta kiliseyi onaran ve mozaiklerle süsleyen theodoros metokhites kilisenin maketini sunar şekilde gösterilmiştir.
meryem'in incil'de yer almayan hayat hikayesi ise apokriflere dayalı konulardan alınmıştır. iç nartekste meryem'in doğumu, ilk adımları, cebrail'in meryem'e bir çocuğu olacağını haber vermesi, tapınağa örtülecek örtü için yün alınması gibi sahneler yer almaktadır. esas kilisenin iç kısmında meryem'in ölümü, çocuk isa'yı taşıyan meryem ve bir aziz mozaiği yer alır. parekklesion'un tümü freskolarla süslüdür. apsiste görülen diriliş (anastasis) sahnesi bir şaheserdir. onun üst kısmında yer alan son duruşma sahnesi burada tüm olarak gösterilmiştir. parekklesion'un sağ ve solunda görülen nişlerin mezar olduğu bilinir. parekklesion kubbesinin ortasında meryem ve çocuk isa, dilimlerinde ise 12 melek tasviri görünmektedir.
müzenin ilgi çekmesinin nedenlerinden birisi de sırlarıdır;
çevresi turing kurumu katkılarıyla düzenlenen kariye, dünya sanat tarihinin başyapıtlarından biri sayılan mozaik ve fresklerin yanı sıra, bazı sırları da barındırıyor. müzenin "apsis" denilen mekanın yan duvarında bulunan mermer plaka, bugün görenleri hayrete düşürmekte. mermer plakada milyonlarca yıl önce yaşamış bir deniz canlısının
fosili bulunuyor! mermerde fosil oluşumu ise, çok çok ender görülüyor. mısır ve teselya'dan getirilen mermerlerin kaplama olarak kullanılan kariye müzesi'nde diğer bir ilgi odağı ise giriş kapısı altında dört yapraklı yonca biçiminde düzenlenen mermer. kariye müzesi'nin birinci giriş holündeki düğün sahnesi mozaiğinde, güğüm taşıyan bir figürün üstünde arap rakamlarıyla yazılmış bir tarih göze çarpıyor. bir hiristiyan mabedinde rastlanan bu tarih, görenlerin ilgisini çekerken, tarihçi ve araştırmacıların ilgisini berkliyor. müzenin üçüncü sırrı ise siyah figürlü mozaikler. "şapel" denilen bölümde karşılıklı iki mozaikteki figürlerde siyah renk kullanılması araştırmacıları şaşırtıyor. çünkü siyah elbiseli figürler, hiristiyan sanatında ancak 16. yy.'da görülmeye başlıyor. oysa kariye'de ki mozaikler 13.yy' ile tarihleniyor. dolayısıyla kariye müzesi, araştırmacılara rönesans kıvılcımlarının ilk olarak nerede çıktığı konusunda sorular çıkarıyor.
*
kaynak:
http://www.sihirlitur.com/...
http://www.kultur.gov.tr/