çerkeslerin şağriy dedikleri at türüdür. kabardey olarakda bilinir. bu at ırkı kafkasya'nın çoğrafi yapısından dolayı çok dayanıklıdır. toynakları sert ve kalındır. bu özellikleri dağlık arazide bu at ırkına kolaylık sağlar. kabardin'in iki türü vardır:
-anglo-kabardin, kabardin'in ingiliz atlarıyla karışması sonuçu ortaya çıkmıştır. daha dayanıklı ve daha iridir.
-uzunyayla, bu at türü kabardinlerin anadoluya gelmesi sonucu ortaya çıkmış olup, avrupa atları, arap atları ve akhal teke(türkmen) ile karışmıştır.
"şağdiy" de denir. kökeni kuzey kafkasya'ya dayanan at ırkıdır. kabardey atı olarak bilinir. dayanıklılığı ve çevikliğiyle nam salmıştır.
kabardeyler'in sürgünden sonra en yoğun olarak yerleştikleri kayseri/ pınarbaşı/ uzunyayla havalisinde uzun yıllar atçılık şağdiy'ler üzerinden yapılmıştır. 1970'lerin ortalarına gelinip atçılık gerileyince azalan yılkı (at sürüsü) sayısı ile işsiz kalan gençler çalışmak için şehir merkezlerine yönelmiş, devamında, mevcut bulunan yılkı da yitmiş, atçılık, bir kaç ailede bir iki atın ata geleneği gerekçesiyle barındırılması durumuna indirgenmiştir.
anlatılır ki, '70'lerden önce uzunyayla'da hemen her ailenin en az kırk- elli attan mürekkep at sürüleri olurmuş. gençler bir araya gelip, atlarını koştururlar, otlatırlarmış.
pınarbaşı şehir merkezine yakın köylerde toplanıp her yıl büyük at yarışları düzenlenir, birinci gelene yörenin thamade'lerinde biri değerli bir hediye verirmiş. birinci gelen şağdiy'in soyu da, sahibine nam olsun diye, duyurulurmuş.
düğünlerde, atıyla düğün evine girmek, orda verilecek hediyeyi (sembolik bir hediye olurdu bu) diğer gençler namına kabul etmek ve bu vesileyle atının bir eve girecek kadar eğitimli olduğunu kanıtlamak, gençler arasında prestij vesilesiymiş. bu sebeple şağdiy'lerin en az bir insan kadar laftan anlar şekilde yetiştirilmesi hem büyük maharet istermiş hem de büyük övgü vesilesi olduğu için hemen herkesçe yapılmaya gayret gösterilenmiş.
ingilizler'de görülen at oynatma geleneğinin kuzey kafkasya'da da en saf haliyle uygulandığı bilinir. bu geleneğin en temel dayanağı da eğitilmeye son derece müsait şağdiy'lerdir.
akordeon sesini duyar duymaz bir insan gibi şeşen oynayan şağdiy'leri görmek, seyretmek, ayrı bir keyiftir.
şimdi uzunyayla'da sacayağı köyünde kurulan toğan at üretme çiftliği'nde bu at soyu yeniden canlandırılmaya çalışılmaktadır. diliyorum emekleri boşa çıkmaz.
şağdiyler'in adlarına yazılmış şarkıları da vardır. en çok bilineni "se si şağdiy (benim şağdiy'im) " dir. bu "se si şaghdiy" isimli adige wuered, şöyle bir videoyla youtube'a konmuş:
(burdaki görüntüler, kabardey'de düzenlenen bir etkinlikten alınmıştır. etkinliğin nedenini, videonun başında kirille yazılan metni türkçe'ye çevirerek vereyim:
"adige yürüyüşü: kanjal zawue zaferinin 300. yılı ve abhazya'nın bağımsızlığı şerefine yağan ibrahim tarafından organize edilen yürüyüş(tür).")
kuşha doğan özden'in son kasedinde de yeralan şarkının sözleri şöyle:
se si şaghdiy / benim şaghdiy'im
siyş qarapdzewu pts'aşşxhuewu ş'elhetır / benim kırlangıç gibi süzülen, bir kuş gibi hafif ve çevik atım
mı diy gubghajjır wiy ze yık'ıghueşş / şu (gördüğün) yurdumuzu sen tek nefeste aşıyorsun bir uçtan ötekine
wue wiy lhe maqıu txıdem qışşıger o rayra / senin ayak/ nal seslerin tarihimizin derinliklerinde yankılanan
l'ıgha maqamım yı cefecebzeşş / yiğitlik melodisinin yalın sesleridir onlar ( o nal sesleri)
yeey, adigheş qabzewu sesi şaghdiy / ey heybetli, güzel görünümlü adige atı olan benim şaghdiy'im
yeey, şışhamıghazewu zınewuquediy / şaha kalk, başını göğe uzat/ gerin
adigheş qabzewu se si şaghdiy o rayra / heybetli, güzel görünümlü adige atı olan benim şaghdiy'im
şışşhamıghazewu zınewuquediy / şaha kalk, başını göğe uzat/ gerin
l'ıxhur wuerınşem aşşenşe qabzeşş / kahraman, yiğit olan sensiz kaldığında silahsız da kalmış demektir
wuipsem şşıghuazem wuripsedaqaşş / senin ruhunu anlayan için candan ötesin/ can parçasısın
lhepqım yı guawuer wue dep'-ıghaqa o rayra? / milletinin sıkıntılarını, acılarını onunla birlikte sen de taşımadın mı?
lhepqım yı guapem wue wıxetaqa? / milletinin mutluluğunda sen de varolmadın mı/ sen de mutlu olmadın mı?
yeey.. (nakarat)
şıghaje xhuame zı qıbş'e(rı)mıha / at yarışlarında kimse sana yetişemiyor
ş'ıhır boxhume şaghdiy lhenık'uewu / (çerkes'e has) saygıyı sen tek başına koruyorsun
adigheş qabzweu se si şaghdiy o rayra / heybetli, güzel görünümlü adige atı olan benim şaghdiy'im
şışşhamıghazewu zınewuquediy / şaha kalk, başını göğe uzat/ gerin
yeey.. (nakarat)
gözlerinizi kapatıp dinlerseniz, ritim alıp götürür sizi ve bir süre sonra bir at sürüsünün size doğru yaklaştığını hayal ederken kendinizi bulabilirsiniz. zaten özünde bu müziğin ritminde kişiye o hissi verme amacı yatar. yani melodi esasında şaghdiy'in tırısa giderkenki ayak ritmine göre oluşturulmuştur. anonimdir.
