|
|
- kuzey kafkasya'da bir bölge ve o bölgenin halkına verilen isim. kabardeyler kuzey kafkasya'nın yerlilerinden olup çerkesler'in üç ana grubundan biri olan adigeler'e mensupturlar (diğer ikisi ubıhlar va abhaz/abazalar'dır). ruslar onları kabardintsi olarak adlandırırlar. kuzey kafkasya’nın merkez bölgesinde yaşarlar. çoğunluk rusya federasyonuna bağlı federe kabardey-balkar cumhuriyeti'nde yaşar. ancak adige özerk il’inde de bazı yerleşim birimleri vardır.
daha fazla bilgi için kaynak: http://www.circassiancanada.com/...
bayrağının ortasındaki dağ figürü, masalların kaf dağı olan elbruz dağı'nı simgeler. renkler ise kuzey kafkasya'nın doğal güzelliklerini ve çerkes insanının özgürlüğe olan sevdasını anlatır.
thamade kardenghush ziramuk'un anlatımına göre adına "pşşı kabarde" denen bir prensin yönetimindeki kabile, sonradan "kabardey" adını almış ve bugüne bu adla gelmiştir. mezarı kuzey kafkasya'nın kabardey bölgesinde bir tepede bulunan pşşı kabarde'ye neden bir heybetli anıt mezar yapıl(a)madığı kardenghush'ın hep yakındığı bir şeydir.(meramise, 03.10.2007 14:57 ~ 26.12.2008 10:43)
- çerkeslerin atlı süvari grubu olup,kafkasyada yönetici kadroyu oluştururlardı.
- kendi içlerinde iki alt gruba ayrılırlar: gilaghsteney (jilaghsteney/ cılaghsteney) ve tatlosteney. bu, kuzey kafkasya'nın kabardey bölgesinde iki en büyük vadi bulunması (çok sayıda vadi vardır bölgede de bu ikisi en büyüktür) ve o vadilerde yaşayan kabardeyler'in vadilerinin adıyla anılması sonucu oluşmuş bir gruplamadır.
tatlosteneyler'in yaşadıkları vadiye baksan vadisi de denir.
gilaghsteney'e "kabardeytsıku (küçük kabardey)", tatlosteney'e "kabardeyıj (eski kabardey) de denir.
bu iki grup kabardey arasında büyük farklar yoktur. sadece dil açısından ufak telaffuz farklılıkları belli belirsiz göze çarpar, o kadar. bu farklılık da kabardey diline çok aşina olmayan bir kulak tarafından farkedilmez.
gilaghsteneyler türkiye'de maraş- göksun civarına yerleştirilmişlerdir. kayseri- uzunyayla'da da üç tane gilaghsteney köyü vardır: 1. şerefiye (astemrey), 2. çamurlu (hapst'ey), 3. unuttum (köyün adı "unuttum" değil, ben köyün adını unuttum). kayseri- uzunyayla kabardeyleri de tatlosteney'dir. maraş'ta da adına "anzorey" denen bir tatlosteney köyü vardır. gilaghsteney ve tatlosteneyler ayrı ayrı sürgün edilmişlerdir ve ayrı yerlere yerleştirilmişlerdir ama bu araya karışan bir kaç köyün nasıl olup da kendi grubundan ayrıldığı bilinmemektedir. zannediyorum, akrabalık ilişkileri doğrultusunda, sonradan gelenler kendi akrabalarının yamacına yerleşmişler, bu yolla gilaghsteney ile tatlosteney bir arada yaşar hale gelmiştir.
bu iki grup kabardey birbiriyle sık sık şakalaşırlar da. tatlosteneyler, gilaghsteneyler için "kendini mutlu etmek istiyorsan erkek hindi besle (şıpsı paste sevdası için söyleniyor bu; zira en güzel şıps paste hindi etiyle olur(muş)), hayatını mahfetmek istiyorsan gilaghsteney'den kız al (zıbghatxhajınume gueguşıxhu ghaşxe, zıbghawunexhujınume gilaghsteney qaşe.)." derler. gilaghsteneyler de benzer şeyler söylerler tatlosteneyler için ama dillendirmeye gerek görmüyorum. çünkü her ne kadar babaanne tarafım gilaghsteney olsa da ben tatlosteney'im.
bir de, kabardeyler'i kabarda, kabarta, kabartey, kabartay, gabarda, gabardey.. vs. ucube adlarla ananlar var ki, ben onları allah'a havale ediyorum artık. "kabardey" efendim; "kabardey".
- benim de mensup olduğum adige boylarından biridir. kültüründe 'khafe' denilen bir dans ve müzik barındırır. kabardey khafe olarak da ağlayan kafe olarak da anılır. asaletin dansı ve müziğidir. ayrıca kabardeyler türkiyede ki çerkeslerin en kalabalık boyunu oluştururlar. en kalabalık yaşadıkları yer kayseri/uzunyayla'dır.
- ön bilgi: en kalabalık çerkes boyu. (önceki girilerde yazıyor.)
bir amerikalı, bir fransız, bir abaza* ve bir abaza trende yolculuk etmektedir. amerikalı cebinden yeni bir paket malbuş çıkarır. açıp içinden bir tane alır ve pakedi camdan atar. diperleri şaşırır:
- yav niye attın? daha paket dolu.
amerikalı güler:
-olsun bizim orada bunlardan daha çok var.
yolun devamında, üç köprü, iki istasyon geçtikten sonra fransız bavulundan bir şişe şarap çıkarmış. açıp kadehini doldurduktan sonra şişeyi camdan sallamış. diğerleri şaşırmış:
- yav niye attın şişeyi? daha doluydu o.
fransız gülmüş:
- olsun. bizim orada bundan daha çok var.
iki tünel, bir istasyon ve bir de viyadükten sonra bu sefer abaza kabardey'i yakasından tuttuğu gibi camdan fırlatmış atmış. diğerleri dehşet içinde:
- naptın sen?! niye attın adamı trenden?!
abaza gülmüş:
- sıkıntı yok. bizim orada bundan daha çok var.
- azmi toğuzata tarafından seslendirilen nefis bir çerkes ezgisi.
çevirisi aşağıdaki gibidir.
kabardey (memleket türküsü)
ta uzaklardan sana
özlem dolu selam gönderiyorum
ışıklarını üzerime saçarak
bana gülümse kabardey
kabardey,kabardey
hayatın altın parıltısı
dünyam dünyam
içime parıldayan kabardey
gurbetteki tüm dostlarımla
son günlerimi yaşıyorum
sana kavuşacağım günleri düşünüp
mutluluktan uçuyorum
kabardey,kabardey
hayatın altın parıltısı
dünyam dünyam
içime parıldayan kabardey
günlerin hep aydınlık
seni öyle özledim ki
içimde açan bir güneşsin
kabardey,kabardey
hayatın altın parıltısı
dünyam dünyam
içime parıldayan kabardey
(bkz: http://www.youtube.com/...)
- kuzey kafkasya da en kalabalık nüfusa sahip adige boyu olduğu doğru olmakla birlikte ; aynı durum türkiye'deki çerkes populasyonu için namümkündür . türkiye diasporasında abzekh ve şapsığ lardan sayı olarak hayli az olsalar da ; daha kalabalık görünmelerinin sırrı tamamen kültürlerine olan düşkünlükleri , asimilasyondan diğer adige boylarına nazaran çok daha asgari etkilenmeleri ve bundan dolayı da ; özellikle istanbul , ankara , izmir gibi büyük şehirlerde çerkeslerin bir araya geldikleri ve etkileşimde bulundukları kafkas dernekleri vb. sivil toplum örgütlerinde daha aktif şekilde yer almalarıdır .
- kelime anlamına dair bir kaç söylence olsada ; hepsinin ortak noktası "kabarda tambiy" adındaki bir prenstir . en yaygın söylenceye göre , bu prens , çerkeslerin cenevizlilerle bir savaşı sırasında gösterdiği kahramanlıkla , çerkeslerin büyük prensi yinal'ın eşini ölümden kurtarmıştır . bu duruma çok sevinen büyük prens ; kendisinden sonra iktidara aday dört oğlunu çağırarak , "bugünden tezi yok kabarda tambiy'in sahip olduğu tüm topraklara kabardey adını veriyorum .ben öldükten sonra kimse bu ismi değiştirmeye kalkmasın. bu isme sahip olan birisi unutulmaya terk edilemez" buyurmuş ve kimsede değiştirmeye cesaret edememiş o bölge kabardey adıyla bilinegelmiştir. çerkescede kelime sonundaki -y / -ey eki iyelik anlamı katar yani , "kabarda'ya ait olan"
- kafkas - rus savaşlarında daha kafkasya'da iken nüfusunun onda dokuzunu kaybeden adige boyu. kabardey bölgesi ruslar için özellikle önemliydi zira kuzey kafkasya'nın tam merkezinde yer alıyordu ve güneydeki müttefikler gürcistan , ermenistan'a uzanan en güvenli yol bu topraklar üzerinde ki mezdegu'dan geçiyordu.
1774 küçük kaynarca antlaşması ise kabardeyler için felaketin başlangıcı sayılabilir. bu topraklar üzerinde tek bir askeri , kalesi , memuru olmamasına rağmen osmanlı imparatorluğu her ne hikmetse , bahse konu anlaşma ile küçük ve büyük kabardey bölgelerini , rusya'ya bırakmayı kabul etmiştir ! bunu fırsat bilen rusya , tüm askeri gücüyle , kuzey kafkasya'da devlet ve ordu sistemi en güçlü olan kabardey bölgesine yüklenmiştir. coğrafi olarak çok dezavantajlı durumda olan - zira ülkenin neredeyse tamamı ovalıktı - kabardeyler işgalin başlangıcında yeteri kadar direniş gösteremeseler de ; ilk şoku atlattıktan sonra , büyük kabardey'de hatoqşoque yismeyl , hatoqşoque adilgeri , ademoque hamırza ; küçük kabardey'de alhoque yislam vb. prensler önderliğinde şiddetli bir direnişe başladılar .
1779'da kabardey tarihinin en kanlı savaşlarından birisi başlar . "mazibl zawe" yani "yedi ay savaşları" . çariçe katerina , kabardey bölgesinde gittikçe yaygınlaşan isyanı bastırmaları için ; astrakhan valisi prens potemkin , ve general jacobi'yi 40.000 i aşkın askerle kabardey bölgesine yollar . eylül 1779 da , 3.000 kişilik kabardey birliği tuwaje ormanının kıyısında bu ordu tarafından kuşatılır , teslim olmaları istenir ama work xabzenin gereğini yapar ve savaşırlar . 2 gün 2 gece süren bu savaşta 50 pşşı , 350 work ve binlerce yiğit toprağa düşer .
ama direniş daha da yoğunlaşır . bu çatışmalar üzerine kafkasya'daki çar orduları komutanı kinyaz tsitsiyanov kabardeylere şu mesajı yollar : "topraklarınızı kanlarınızla sulamak için bütün kanım kaynamakta ve vücudum tir tir titremektedir. her zaman olduğu gibi top ve tüfeklerimle nehirlerinizden su yerine kanlarınızı akıtacağım . ailelerinizin kanları ile nehirlerinizi kızıla boyayacağım"
1816 yılında kabardey bölgesine günümüzde hala kabardeylerin dilinde lanet cümlelerinin içinde yer alan general yermolov komutan olarak atanır. yermolov'un zulmünü anlatmak için tek bir örnek vermek yeterli olur . 1825 yılında terek vadisindeki gilahsteney bölgesinde 1 gecede 20 yi aşkın kabardey köyünü yakmış ve çocuk kadın ve yaşlı ayırdetmeksizin binlerce insanı katledererek , 200 ü aşkın kabardey sülalesini tamamen yeryüzünden silmiştir.
1846 yılına gelindiğinde direniş artık çok zayıflamıştır çünkü 60 yıl önce kuzey kafkasya'da 350.000 nüfusuyla en kalabalık adige boyu olan kabardeyler'in nüfusu 35.000 e gerilemiştir. bunda katliamların yanı sıra ; yine rusların türlü pisliklerle (hastalanmış askerleri, ordudan kaçıp gibi gösterek kabardeylere sığınmalarını sağlama vs.) bölgeyi vuran korkunç veba salgınının etkisi vardır. aynı yıl içinde 20.000 kişilik ordusuyla şeyh şamil kabardey bölgesine gelir. amaç : kabardey bölgesini sindiren rusların tüm gücünü çeçenistan ve dağıstantarafına aktarmaları sebebiyle ; kabardey'i tekrar savaşın içine çekmek , rus güçlerini bölmektir . kabardeyler yüzlerce yıllık aristokratik düzenlerini şamil'in müridizmine değişmediler. ama yine de umduğu desteği bulamayan şamil , çeçenistan'a dönerken yanında 37 kadar kabardey pşşı ve work u adamlarıyla birlikte gitti. pşı anzor mıhamet mirza bunlardan biri olup , gösterdiği kahramanlıklar nedeniyle şamil tarafından ilerleyen yıllarda doğu çeçenistan naibi olarak atanmıştır.
1850 lerin sonuna gelindiğinde kabardey savaştan yorgun düşmüş ... yokoluşun eşiğine gelmiş bir halde teslim olmuştur .
- ovada yaşayan çerkes boyu.
aristokrattırlar. oldukça havalıdırlar da ayrıca.
diasporada dili ve kültürü en iyi muhafaza eden çerkes boyu oldukları, diğer boylarca da kabul edilmektedir.(yınıj, 14.10.2009 17:29)
|
