türk dilinin, türk milliyetçiliğinin en büyük sözcüsü kâşgar'da doğdu. babasının adı hüseyin'dir. ilk türk - islâm devletini kuran karahanlılar soyundandır. pekçok türkçe eserde, hangi tarihte, nerede öldüğünün bilinmediği iddia edilse de türbesi doğu türkistan'ın kaşgar şehrindedir. "... türbe, kentin 48 km. dışında opal nahiyesi'ne yakın bir tepeye inşa edilmiş... türbenin sorumlusu tarihçi abdul resul kerim'e kaşgarlı mahmud'un hayat hikayesini anlattırdım: mahmud, 1008'de dünyaya gelmiş. saciye ve hamidiye medreseleri'nde tahsil gördükten sonra kendisini türk dili tetkikatına vakfetmiş. bu amaçla orta asya'yı boydan boya kat ederek anadolu'ya oradan da bağdat'a gitmiş. 1072-1073 yılları arasında hazırladığı meşhur kitabını abbasi halifesine armağan etmiş. kitabın asıl nüshası bu gün ayasofya müzesi'nde muhafaza ediliyormuş. kitabın uygurca çevirisi ancak 1978'de yapılabilmiş. kaşgarlı mahmud'un <türk dillerinin gramatik incelemesi> başlıklı başka bir kitabının daha olduğunu öğrendim. divanı lügatit türk'ün 3. cildinde bu kitabına atıfta bulunurmuş. ne yazık ki, bu kitabın ne aslı ne de kopyaları bugüne dek bulunabilmiş. mahmud kaşgar'a dönmüş ve 1105'de vefat etmiş..." (öğütçü, 1999). türklerin yaşadığı şehirleri, köyleri, obaları bir bir dolaşarak hazırladığı sözlük, islâmiyet'ten önceki sözlü edebiyatımızı aydınlatan dev eserdir. yazılış gayesi, araplara türkçe'yi öğretmekten çok, türkçe'nin arapça ile koşu atları gibi yarış edeceğini, türk dilinin zenginliğini, her duygu ve düşünceyi anlatmaya elverişli olduğunu ispat etmek içindir. kâşgarlı mahmut, iyi silâh kullanan bir asker olmakla beraber, dilimizi, ulusal kültürümüzü, yurt sevgisini her şeyin üstünde gören ilk büyük dil bilginimizdir. kitabının önsözünde şu ilgi çekici tümceleri okumaktayız :
"türk'ün, türkmen'in, oğuz'un, çigil'in, yagma'nın kırgız'ın lisanlarını ve kafiyelerini tamimiyle zihnimde nakşettim. bu hususta o kadar ileri gittim ki, her taifenin lehçesi bence en mükemmel surette elde edilmiş oldu... türk dili ile arab dilinin at başı beraber yürüdükleri bilinsin diye..."
"türk sözlüğünün divanı" anlamına gelen kâşgarlı'nın bu eseri, yalnız bir sözlük değil; islâm'dan öncesi türk edebiyatını, tarihini, coğrafyasını, folklorunu, mitolojisini aydınlatan ansiklopedik niteliktedir. bilindiği üzere, xı. yüzyıl hemen bütün islâm ülkelerinde türklerin egemen olduğu bir dönemdir. karahanlılar devletinin, özellikle büyük selçuk imparatorluğu'nun askerlikçe ve uygarlıkça en parlak zamanı bu dönem içerisindedir. o tarihlerde türklerin egemenliğindeki uluslar dilini öğrenmek ihtiyacını duyuyorlardı. divan-ı lügat-it-türk işte bu maksatla, yani yabancılara türkçe'yi öğretmek amacıyla 1073 -1077 tarihleri arasında bağdat'ta yazılmış bir sözlüktür. türk sözcüğünün kuvvet, güç, kudret anlamı taşıdığını bize ilk bildiren kaşgârlı mahmut'tur .
divan-ı lügat-it-türk'teki sözcüklerin anlamları arapça olarak yazılmıştır. türkçe 7500 sözcüğün arapça karşılığı verilirken, sav denilen âtasözleri, sagu denilen ağıtlar, koşuk denilen şiirler, destan parçaları alınmıştır. sözcüklerle ilgili bol bol seci, mesel, hikmet, şiir, efsane; tarih, coğrafya; halk edebiyatı folklor bilgi ve örnekleri verilmiş; dilbilgisi kuralları ortaya konulmuş; türkoloji'nin sağlam temelleri atılmıştır. türkologların görüşü : "göktürk yazıtları ile divan-ı lügat-it-türk'ün bulunuşu türklük için tasavvur edilemeyecek kadar büyük kazanç olmuştur. hamirler diye çağrıldığını, bunun oğuzların emir yerine hemir demelerinden kaynaklandığını söyler. yine kendisinin verdiği bilgilerden karahanlı ailesinden olduğunu öğreniyoruz. ünlü kitabını 1070'de tamamladığı ve bu tarihte yaşının da bir hayli ileri olduğu düşünülecek olursa 11.yüzyılın da içinde yaşamış olmalıdır.
iyi öğrenim görmüş, islâmiyet'le ilgili bilimsel çalışmaları yakından izlemiştir. arapça ve farsça'yı da çok iyi öğrenmiştir. türklerin bulunduğu bölgeleri gezmiş , ana dili olan türkçe'nin bütün diyalektlerini yerlerinde öğrenmiş, geleneklerini göreneklerini yakından izlemiştir. bütün sirderya (seyhun) kıyılarını dolaştığından kitabında söz etmektedir. ayrıca türk tarihini, coğrafyasını ve folklorunu da çok iyi biliyordu. kitabında belirttiğine göre, ailesi kaşgar'dan ırak'a göç etmişti. melikşah'ın (1072-1092) eşi terken hatun'un maiyetinde pekçok kaşgarlı, bu dönemde ırak'a gelmişti. mahmut'un ailesinin de bunlarla birlikte gelmiş oldukları düşünülebilir. o sıralarda ırak islâm dünyası'nın en önemli kültür merkezlerinden biri idi. bu nedenle bilimle uğraşanların buraya gelmek istemeleri doğaldı. ayrıca bağdat bu dönemde türk nüfuzu altına girmiş ve halifeleri ayakta tutan da bu türklerdi.
k. mahmut un,araplara türkçe yi öğretmek amacıyla yazdığı divan-ı lügatit türk aynı zamanda ilk sözlüğümüzdür.kaşgarlı mahmut bu eserinde türklerin sosyal yaşantısını,tarihlerini ve yerleşim yerleri hakkında bilgi verir.
eser,hakaniye lehçesi(y)le yazılmıştır,ansiklopedik özellik taşır ve son olarak kitapta türk illerini gösteren bir harita yayımlamıştır.
doğumunun 1000. yılı nedeniyle 2008 senesi kaşgarlı mahmut senesi olarak anılacaktır. yalnız internette görsellerde kendisini tasvir eden resimlere bakıyorum bir de ibb'nin bu seneki etkinliklerdeki resimlerine arada çok büyük farklılıklar var. ibb afişlerindeki resimlerde nereden esinlenilmişse bir papaz resmi çıkmış ortaya. üstada ayıptır yahuu!
ilk türk islam eserleri arasında gösterilen divan-ı lügat’it türk'ün yazarıdır. ahmet yesevi, edip ahmet yükneki ve yusuf has hacip'le beraber iyi bir dörtlü oluşturur her yıl bunlardan birinin össde çıkma ihtimali yüksektir...
