kaşenlik  

çerkes adetleri arasında en önemli olanlarından birisidir. gençlerin tanışıp kaynaşmaları için düzenlenen zexeslerde karşılıklı takılmalara dayanan, flört unsuru içeren muhabbetlere verilen isimdir.

kaşenlik, çerkes adetlerinin vazgeçilmezlerindendir. toplumsallık gereği daima bir arada bulunan gençlerin birbirlerine takılmaları, şakalaşmaları ile gerçekleşir. esas amaç birbirini tanımak, zeka yarıştırmak, bunu yaparken de eğlenip sosyalleşmektir.

zexeslerde kaşenlik muhabbetleri genellikle zeka testi gibidir. şaşırtıcı sorularla birbirlerinin bilgi ve zekasını ölçen gençler için herşey açık ve şeffaftır ve bu muhabbetler eş seçme hususunda da gençlere yardımcı olur.

kaşenlik iki türlüdür: ciddi olan, yani sonu evlilik olması muhtemel olan; şaka amaçlı olan.

ciddi olanını herkes bilmez. insanların önünde arkadaş gibidirler ve asla münasebetlerinin niteliğini belli etmezler. saimimi arkadaşları bilebilir bunu ancak. bunun da nedeni vardır. çerkesler sosyaldirler ve kızlarla erkekler hep bir aradadırlar. evlenmek üzere olup da son anda ayrılanlar sonra yine bir yerlerde karşılaşmak durumunda kalacaklardır muhakkak. bu kaçınılmazlık da ciddi kaşenliğin gizli tutulmasıyla en az gerilimle atlatılmaya çalışılır.

şaka olan kaşenlikte ise maksat eğlenme, vakit geçirmektir. bu sebeple zexeslerde, herkesin içinde başlar ve o zexes sonuna kadar sürer ve biter. isteyen ciddi aleme taşır ki o da yukarıdaki uygulamaya tabidir.

kaşenlik müessesesi de xabzenin en yoğun olarak uygulandığı alanlardandır. öyle her canı istediğinde kaşenlik muhabbetine giremez çerkes genci. örneğin bir büyük yanında asla bu muhabbetlere yer yoktur. gençlerin zexeste olduğunu, orda kaşenlik muhabbetine girildiğini büyükler bilir ama haberi yokmuş gibi davranır. bu konuda asla gençlerle muhatap olmazlar. buna benzer daha bir çok kurala tabidir kaşenlik.

çerkes kızları evlenmeden önce son derece rahattırlar. bu kaşenlik, zexes vb kurumlar bunun en açık kanıtıdır.

yanlış anlaşılmalara ve suistimallere son derece açık bir kurumdur. özellikle şaka yollu olanında, dışarıdan bakanlar için, önyargının da getirdiği bir aymazlıkla farklı yorumlara girişilebilir. ama burda unutulan bir nokta vardır: bu muhabbetler toplum içinde, herkesin gözü önünde ve sonsuz bir (öz)denetim içinde yürütülür. sıkı kurallara tabidir. en temel kural da "herkes saygısını muhafaza edecek!" tir.

işlevi basittir aslında: gençlerin hayatı daha yakından tanımaları ve toplumda kendilerini görünür kılabilmeleri, konuşma ve topluluk içinde güzel söz söyleme yeteneklerini gösterebilmeleri. yani şaka yollu kaşenlik aslında bir oyundur. bu oyunda herkes kuralları bilir ve ona göre hareket eder. bilinir ki, kaşenlik muhabbeti o esnada içinde bulunulan durum sona erince bitecektir ve burda söylenen her şey şakadan ibarettir. bu sebeple taraflar rahatça kendilerini ifade ederler. içinde bulunulan durum bir yerde zeka ve hazır cevaplığın sergilenmesi gibi de bir şeydir. taraflar çeşitli soru ve sözlerle karşılarındaki sıkıştırırlar ve ondan da aynı hamleleri beklerler. zaten işin özü de budur; mümkün olduğunca karşı tarafı köşeye sıkıştırıp kendi zekanı kanıtlamak. bu açıdan bakılırsa kaşenlik muhabbetlerinin son derece zor ve yorucu olduğunu söyleyebiliriz. ama zor olduğu kadar da hem seyredenler hem de içinde bulunanlar için eğlencelidir.

bu adeti bilmeyen ve uzaktan seyreden kimseler misal o gencin birazdan kızın aşıkndan çölere düşeceğini ya da kızın gencin elinde tutup pembe panjurlu evine doğru yol alacağını sanabilir. ama kurgunun farkında olan iki taraf ve ordaki ahali için bu oyundan, şakadan ibarettir ve öyle kalır (ileriye taşımak isteyenler serbesttir).

amcam anlatır, bir zamanlar kendisi, bir düğünde bir çerkes olmayan kızla kaşenlik muhabbetine girmiş. tabi karşısındakinin bu muhabbeti bilmeyebileceğini hesaba katmamış. aradan bir yıl gibi bir zaman geçtikten sonra, o kızın aradaki bir tanıdık aracılığıyla "babamlar artık huysuzlanmaya başladı. bir yıldır taliplilerimi geri çeviriyorum. sözünde dur, gel beni istet." demesiyle bizimki yaptığı hatayı farketmiş. tabiki kızla evlenmemiş ama ona durumu anlatması da bir hayli zor olmuş.

şunu da söylemeden geçemeyeceğim: şaka yollu kaşenlik muhabbetlerinde taraflar bir kalabalık içindedirler; bir düğünde, zexeste, misafir ağırlamak için gidilen evde. topluluk içinde başlayan muhabbetler de yine topluluk içinde son bulur. baş başa, yalnız olunan bir ortamda yapılan kaşenlik muhabbetleri bizim kültürümüzde yoktur. kaşenlik sosyal bir olgudur ve amacı sosyalliği sağlamak ve idame ettirmektir. birey de sosyal bir varlıktır ve toplumun bir parçası olarak onun kurumlarına işlerlik kazandıran asli unsurdur.

zannediyorum "bir gencin birden fazla kaşeni olabilir" sözü yanlış anlaşılıyor. yineliyorum, "bu bir oyun!". ve her şey başladığı yerde kalıyor. e o halde kaç tane olduğunun ne önemi olabilir ki?

al dudaksız bal yanaksız bir flörttür.

adigeler'de bu adla anılır. abazalar /abhazlar da "alaf" derler bu kuruma (ubıhça ölü bir dil olduğu için, ubıhlarca nasıl adlandırıldığını bilmiyorum.) kendisi çerkes olmayan ama uzun yıllardır çerkeslerle bir arada yaşadığı için çerkes'ten pek farkı kalmayan kaflasyalı halklara da farklı isimlerle geçmiştir bu kurum. mesela asetinler'de de vardır. kurumun kendisini değil ama "kaşen" kelimesini asetinler "warjon" kelimesiyle karşılarlar (dinlemesini çok sevdiğim ama sözlerinden hiçbir şey anlamadığım asetin müziğini dinlerken sözlerde geçen bir "warjon" la şarkının bir aşk şarkısı olduğunu anlarım; böyle de pratik önemi vardır bu kelimenin. aklınızda bulunsun.)

cegu yapılırken omuzlar üzerinden çaktırmadan seyredilendir.
arkadaşın cebinden aşırılan çikolatanın gönderildiğidir.
bazen hasret duyulan, bazen sohbetine doyulamayandır.
iri kahverengi gözlerinden narin bir sevgi akıverendir.
bazen yakıp kül eden ama kaşenlik teklifini bir türlü kabul etmeyendir.
bazense yanıp kül olduğunuzu dahi bilmeyendir.
yumuşacık sesiyle ömrünüze ömür katarken; akordeonu eline aldığında, körüğün üflediği her nefeste bir günlük ömrünüzü alıp gidendir.
siz onu bir köşede sessizce seyrederken, başkalarına gülümseyendir.

çerkesler'e has bir gelenektir ve bir yanı da gırgır şamatadır, kurgudur ya hani, bazen taraflar arasında kopukluklara neden olur bu durum. şakayla başlayan muhabbet örneğin, asla ciddiye çevirilemez. bunda sebep tarafların birbirlerinin samimiyetinden emin olamamalarıdır esasında. hani genç gerçekten bir şeyler hisseder kıza karşı ama kızın "ama ben işin şakasındaydım?" demesinden çekinir, susar, konuşmaz içi içini yese de. aynı şey kız için de mümkündür. ve neticede ne olur? belki de birbirine çok uygun iki insan bir ömür sürecek bir beraberliğe adım atamaz. bir şeyler yarım kalır bu sebeple; içerde bir yerlerde bir eksiklik, bir ukte oluşur ve bir ömür silinmez ordan.

çerkeslere özel sevgili edindikten sonra sevgiliye verilen isim..