küçük ünlü uyumu  

türkçe sözcüklerde aranan uyum. eğer bir sözcüğün ilk hecesinde düz ünlüler, yani a, e, ı, i varsa diğer hecelerde de düz ünlüler (a, e, ı, i) bulunur. eğer bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlüler, yani o, ö, u, ü varsa kendisinden sonra gelen hecelerde a, e düz geniş ünlüleriyle; u, ü dar yuvarlak ünlüleri bulunur.

bir sözcükte küçük ünlü uyumu aranmadan önce, sözcüğün büyük ünlü uyumuna uyup uymadığına bakılır. büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler küçük ünlü uyumuna da uymazlar.

ayrıca bir sözcükte küçük ünlü uyumu aranırken, her hece kendisinden sonra gelen heceye göre değerlendirilir.

örneğin "boyacı" sözcüğünün ilk hecesinde yuvarlak bir ünlü vardır, son hecesinde de "ı" düz dar ünlüsü bulunuyor. eğer bu sözcüğü hece hece incelemezsek, sözcüğün küçük ünlü uyumuna uymadığı yanılgısına düşeriz. sözcük hece hece incelendiğinde "o" ünlüsünden sonra "a" ünlüsünün gelebileceği, "a" ünlüsünden sonra da "ı" ünlüsünün gelebileceği görülür.

küçük ünlü uyumunu daha da ayrıntılı olarak şöyle tarif edebiliriz;

a'dan sonra a-ı,
e'den sonra e-i,
ı'dan sonra a-ı,
i'den sonra e-i,
o'dan sonra a-u,
ö'den sonra e-ü,
u'dan sonra a-u,
ü'den sonra e-ü gelir.

küçük ünlü uyumu budur...

(bkz: ünlü harfler)

dilimizin ne kadar sistemli , matematiksel
ve aynı zamanda karmaşık olduğunun kanıtıdır
sırf bu özelliği ile türkçemiz diğer dillere
fark atar , duman eder

dizi aşklarını gerçeğe taşıyan ünlü(!)lerimiz bu kurala örnek teşkil eder.
(bkz: @587906)

üniversite öncesi eğitim hayatım boyunca anlamamakta ısrar ettiğim, öss'de de çıkmayacağı gerekçesiyle dinlemediğim için asla öğrenmediğim ünlü uyumu kuralı.
küçük ünlü uyumunun ablası büyük ünlü uyumu çok sevilir ama.

(bkz: küçük emrah duyumu)
(bkz: öeahh)

bu uyumu iki madde halinde inceliyoruz:
1. türkçe bir kelimenin ilk hecesinde düz bir ünlü (a, e, ı, i) varsa onu takip eden hecelerde de düz ünlüler (a, e, ı, i) bulunur.
açık / beklemek / sevgili / erik / ırak / ileri / geri

2. türkçe bir kelimenin ilk hecesinde yuvarlak bir ünlü (o, ö, u, ü) varsa onu takip eden hecelerde ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) ünlüler bulunur:

oduncu / ördek / uzun / uçak / söylemek / öpüş / ocak

bu kurala uymayanları beş grup altında inceleyebiliriz:

1. ilk sesleminde düz ünlü bulunduğu halde onu izleyen seslemlerde yuvarlak ünlü bulunan türkçe sözcükler:
avuç (avıç yerine), çamur (çamır yerine), yağmur (yağmır yerine), kavurmak.....
not: bu sözcüklerde / ı / ünlüsü, dudak ünsüzü olan / m / ve / b / ile diş-dudak ünsüzü olan / v / sesinin etkisiyle / u / sesine dönüşmüştür.

2. ilk sesleminde düz ünlü bulunduğu halde, onu izleyen seslemlerde yuvarlak ünlü bulunan yabancı kökenli sözcükler:
ampul, pantolon, anafor, amazon, anons, alüvyon....

3. son sesleminde o, ö ünlüsü bulunan sözcükler:
konsolos, doktor, şoför, motor, profesör.....
not: bunların tümü yabancı kökenlidir.

4. ilk hecede yuvarlak ünlü bulunduğu halde, son hecede geniş-düz ünlü (a, e) yerine dar-düz ünlü (ı, i) bulunan yabancı kökenli kelimeler:
müzik, müfit, komik, mühim, ofis.....

5. türkçede yalnız -(ı)yor eki küçük ünlü uyumuna uymaz:
al-ı-yor, gid-i-yor, gör-ü-yor, gül-ü-yor....

belki hayatım boyunca öğrenemeyeceğim bir şey varsa o da budur heralde.yok arkadaşım, okudum yukarda, on kere de okudum, olmadı, olmuyor.anlamıyorum.hayatımın çeşitli evrelerinde küçük büyük, belli belirsiz, sığ derin bilinmezliklerin içine yuvarlandığım oldu.belki olacak daha.çok fenayım.bir kuralı var mesela, bir onu anladım:

'bir sözcükte küçük ünlü uyumu aranırken, büyük ünlü uyumuna uyması gerekir. '

bu bi nebze olsun rahatlatıyor beni.bazı kelimeleri eleyebileceğim en azından.
yardım edin.bi türkçe öğretmeni varsa, lütfen ulaşsın bana.
bu hayata yeniden başlayacağım.çünki biliyorum, boktan olacak, arak olacak, sikko olacak ama deyeceğim şu: küçük ünlü uyumu küçük ama mide bulandırır..
ya da hayata hazırlayacak biri olsun beni,küçük değil sorunlarım, hayata da uyduramıyorum.uymuyor .

a, e ,ı , i -> a, e ,ı ,i
o, ö,u ,ü -> a, e ,u ,ü

şeklinde ezberlenen kuraldır.

köktürkçe ile tarih sahnesinde yer alan türkçemizin güzide uyumlarındandır. türkçe ilk-ana- türkçe( köktürkçe,uygurca,karahanlıca), orta türkçe( harezmce,çağatayca, osmanlıca) ve de günümüz türkçesi yani batı türkçesi, türkiye sahası için türkiye türkçesi gibi kollara ayrılır. türkiye sahası içinse eski türkçe(11, 12 ve 13. yüzyıl), orta türkçe( 14,15,16,17,18 ve 19. yüzyıl yani osmanlıca) ve de 20. yüzyıl ve sonrası türkiye türkçesi diyedir bu ayrılma. işte bu güzide uyum olan küçük ünlü uyumu 19. yüzyılda günümüz türkiye türkçesine geçiş döneminde ortaya çıkmıştır ve türkiye türkçesini diğer lehçelerden(özbekçe, azerbaycan türkçesi gibi) ayıran önemli bir özelliktir. türk lehçeleri çalışmalarında önemli yer tutar. ayrıca büyük ünlü uyumuna göre tarihçesi -zira büyük ünlü uyumu köktürkçe devrinden beri varolup oluşumunu türkiye türkçesinin eski anadolu türkçesi devrinde yani 11,12,13. yüzyıllarda tamamlamıştır-oldukça yeni olduğu için gelişimini tam anlamıyla tamamlamadığını da söyleyebiliriz. kolay anlaşılmamasının sebebi bu olabilir.

küçücük bir var olma çabasıdır.
ünlü,ünsüz yada yok olmak arası lanet bi iç geçirmedir.
adı üstünde küçük ve önemsiz bir uyum,yekünde sarsıcı bir denge unsurudur.

ilkokul kabusum. nasıl öğretemediyse artık öğretmenim, bir türlü kavrayamamıştım hadiseyi.

aklı gelir aklı gider ömrü boyu böyle gider, şeklinde bir cümle ile öğrenilebilen uyumdur. nasıl olduğunu sormayın, buraya kadar işledik. *

hala öğrenemediğim için kendimden utandığım, birine söylemekten çok korktuğum türkçe nin bir dil özelliği.

evet ben sanırım tarihteki küçük ünlü uyumunu bilmeyen ilk türkçe öğretmeni olacağım.

yıllardır öğrenemediğim, öğrenmemek için adeta kendimi kitlediğim konu. şimdi sorun yine bilmiyorum valla. zaten artık gereği de kalmadı ya neyse. öss'de çok sorulmaması da öğrenmeye yeltenmemiş olmak için bi sebep ayrıca. bence türkçe'nin en dandik konusu bu. evet.