• görseller

    • küçük ünlü uyumu
    • küçük ünlü uyumu
  1. türkçe sözcüklerde aranan uyum. eğer bir sözcüğün ilk hecesinde düz ünlüler, yani a, e, ı, i varsa diğer hecelerde de düz ünlüler (a, e, ı, i) bulunur. eğer bir sözcüğün ilk hecesinde yuvarlak ünlüler, yani o, ö, u, ü varsa kendisinden sonra gelen hecelerde a, e düz geniş ünlüleriyle; u, ü dar yuvarlak ünlüleri bulunur.

    bir sözcükte küçük ünlü uyumu aranmadan önce, sözcüğün büyük ünlü uyumuna uyup uymadığına bakılır. büyük ünlü uyumuna uymayan sözcükler küçük ünlü uyumuna da uymazlar.

    ayrıca bir sözcükte küçük ünlü uyumu aranırken, her hece kendisinden sonra gelen heceye göre değerlendirilir.

    örneğin "boyacı" sözcüğünün ilk hecesinde yuvarlak bir ünlü vardır, son hecesinde de "ı" düz dar ünlüsü bulunuyor. eğer bu sözcüğü hece hece incelemezsek, sözcüğün küçük ünlü uyumuna uymadığı yanılgısına düşeriz. sözcük hece hece incelendiğinde "o" ünlüsünden sonra "a" ünlüsünün gelebileceği, "a" ünlüsünden sonra da "ı" ünlüsünün gelebileceği görülür.

    küçük ünlü uyumunu daha da ayrıntılı olarak şöyle tarif edebiliriz;

    a'dan sonra a-ı,
    e'den sonra e-i,
    ı'dan sonra a-ı,
    i'den sonra e-i,
    o'dan sonra a-u,
    ö'den sonra e-ü,
    u'dan sonra a-u,
    ü'den sonra e-ü gelir.

    (görsel: küçük ünlü uyumu/300825)


    (bkz: ünlü harfler)

    (bkz: büyük ünlü uyumu)
  2. üniversite öncesi eğitim hayatım boyunca anlamamakta ısrar ettiğim, öss'de de çıkmayacağı gerekçesiyle dinlemediğim için asla öğrenmediğim ünlü uyumu kuralı.
    küçük ünlü uyumunun ablası büyük ünlü uyumu çok sevilir ama.
  3. bu uyumu iki madde halinde inceliyoruz:
    1. türkçe bir kelimenin ilk hecesinde düz bir ünlü (a, e, ı, i) varsa onu takip eden hecelerde de düz ünlüler (a, e, ı, i) bulunur.
    açık / beklemek / sevgili / erik / ırak / ileri / geri

    2. türkçe bir kelimenin ilk hecesinde yuvarlak bir ünlü (o, ö, u, ü) varsa onu takip eden hecelerde ya düz-geniş (a, e) ya da dar-yuvarlak (u, ü) ünlüler bulunur:

    oduncu / ördek / uzun / uçak / söylemek / öpüş / ocak

    bu kurala uymayanları beş grup altında inceleyebiliriz:

    1. ilk sesleminde düz ünlü bulunduğu halde onu izleyen seslemlerde yuvarlak ünlü bulunan türkçe sözcükler:
    avuç (avıç yerine), çamur (çamır yerine), yağmur (yağmır yerine), kavurmak.....
    not: bu sözcüklerde / ı / ünlüsü, dudak ünsüzü olan / m / ve / b / ile diş-dudak ünsüzü olan / v / sesinin etkisiyle / u / sesine dönüşmüştür.

    2. ilk sesleminde düz ünlü bulunduğu halde, onu izleyen seslemlerde yuvarlak ünlü bulunan yabancı kökenli sözcükler:
    ampul, pantolon, anafor, amazon, anons, alüvyon....

    3. son sesleminde o, ö ünlüsü bulunan sözcükler:
    konsolos, doktor, şoför, motor, profesör.....
    not: bunların tümü yabancı kökenlidir.

    4. ilk hecede yuvarlak ünlü bulunduğu halde, son hecede geniş-düz ünlü (a, e) yerine dar-düz ünlü (ı, i) bulunan yabancı kökenli kelimeler:
    müzik, müfit, komik, mühim, ofis.....

    5. türkçede yalnız -(ı)yor eki küçük ünlü uyumuna uymaz:
    al-ı-yor, gid-i-yor, gör-ü-yor, gül-ü-yor....
  4. küçücük bir var olma çabasıdır.
    ünlü,ünsüz yada yok olmak arası lanet bi iç geçirmedir.
    adı üstünde küçük ve önemsiz bir uyum,yekünde sarsıcı bir denge unsurudur.
  5. ilkokul kabusum. nasıl öğretemediyse artık öğretmenim, bir türlü kavrayamamıştım hadiseyi.
  6. aklı gelir aklı gider ömrü boyu böyle gider, şeklinde bir cümle ile öğrenilebilen uyumdur. nasıl olduğunu sormayın, buraya kadar işledik. *