jeolojik devirler  

+ kambriyen öncesi (545 milyon yıl ve öncesi)
--- hadeyan devir (4500 myö* - 3600 myö)
--- arkeyan devir (3600 myö - 2500 myö)
--- proterozoik devir (2500 myö - 545 myö)

+ fanerozoik devir (545 myö - günümüz)
--- paleozoik devir (545 myö - 251.4 myö)
___ kambriyen (545 myö - 495 myö)
___ ordovisyen (495 myö - 440 myö)
___ silüryen (440 myö - 417 myö)
___ devoniyen (417 myö - 354 myö)
___ karbonifer (354 myö - 292 myö)
___ permiyen (292 myö - 251.4 myö)
--- mezozoik devir (251.4 myö - 65.5 myö)
___ trias (251.4 myö - 205.1 myö)
___ jura (205.1 myö - 142 myö)
___ kretase (142 myö - 65.6 myö)
--- senozoik devir (65.5 myö - günümüz)
___ paleojen (65.5 myö - 23.8 myö)
* paleosen (65.5 myö - 55 myö)
* eosen (55.0 myö - 33.7 myö)
* oligosen (33.7 myö - 23.8 myö)
___ neojen (23.8 myö - 1.81 myö)
* miyosen (23.8 myö - 5.32 myö)
* pliyosen (5.32 myö - 1.81 myö)
___ kuaterner (1.81 myö - günümüz)
* pleistosen (1.81 myö - 0.01 myö)
* holosen (0.01 myö - günümüz)

dönemleri kısaca özetlemek gerekirse kambriyen öncesi devir dünya tarihinin büyük bir çoğunluğunu oluşturur. bu dönemle ilgili bilgiler son derece sınırlıdır. bu dönemi oluşturan üç devirden ilki olan hadeyan herkesçe kabul gören bir tabir olmayıp dünya tarihinin bütünlüğünü sağlamak için kullanılır. tıpkı günümüzü simgeleyen holosen'in gerçek bir jeolojik devir olmaması gibi. hadeyan dünyanın güneş sisteminde oluştuktan sonra soğuma evresiyle birlikte atmosferin, en kaba hatlarıyla kıtaların ve okyanusların oluşumunun gerçekleştiği döneme verilen isimdir.

yeryüzünde bilinen en eski kayaçların ait olduğu devir ise arkeyandır. mikro bakteriyel yaşam bu dönemde okyanuslarda başlamış ve evrilmiştir. bu dönemde fotosentetik bakteriler olan siyanobakteriler ortaya çıkıp, o zamana kadar oksijensiz olan okyanuslara oksijen salmaya başladı. bu yeryüzünde ilk kez bol miktarda bulunan serbest oksijenin okyanuslarda çözünmüş halde bulunan demirle tepkimeye girerek birlikte çökmelerine neden oldu.

kambriyen öncesi dönemin son bölümü olan proterozoik devirde oksijen gerek okyanuslarda gerek atmosferde yoğun olarak bulunmaya başladı. arkeyan devrinde oksijensiz ortamda yaşayan arkealarlar bu değişimden büyük oranda etkilendi, çekirdeksiz prokaryotik canlılar için çevre felaketi gerçekleşti ve sonuçta bakteriler yaygınlaşmaya başladı. ökaryotik hayatın hüküm sürmeye başladığı bu dönemde çok hücreli canlılar, algler oluştu. bir kaç buzul çağı devrinin sonuncusunda da hayvanlar ortaya çıktı.

paleozoik devrin başlamasıyla ilk dönem olan kambriyen dönem bu devrin dönüm noktasıydı. hala ortak bir yargıya varılamasa da kambriyen patlaması adlı bu süreçte yirmi beş milyon yıl içinde bilinen hayvanların pek çoğu oluştu. oysa ilk arkeatik ve bakteriyal oluşumların gelişmesi için çok daha uzun yıllar gerekmişti. kabuklu canlılara ait ilk fosiller de bu döneme aittir.

sonunda denizdeki çok hücreli yaşam karaya ulaştı. bu döneme ordovisyen adı verilir. çeşitli doğa olayları sonucu kambriyen canlıların belirli bir oranı yok olurken bu dönemde deniz içinde omurgasız hayatta büyük bir çeşitlenme gözlendi. bu dönemde ortaya çıkan önemli canlılar midyeler, yosun hayvancıkları, stromatoporoidler, mercanlarla derisi dikenlilerden denizlaleleri, deniz kestaneleri, ve denizyıldızlarıdır.

ordovisyen çağda çevre felaketlerine ve tür yokoluşlarına yol açan buzullaşma evresi silüryen zamanda ısınmayla birlikte son buldu. gondvana'yı kaplayan buzulların erimesiyle yaşamda gene çeşitlilikler oluşmaya başladı. omurgasız canlılar gene ordovisyen dönemindeki yaygınlıklarını kazansalar da asıl önemli olan omurgalı canlılardan çenesiz balıkların yaygınlaşmasıdır. en önemli olay ise ökaryotik yaşamın sağlam temellerle ve daimi olarak karaya yerleşmesiydi. ilk damarlı bitkiler de kesin olarak bu dönemde ortaya çıktı. örümcekler, akrepler, böcekler, kırkayaklar, ve akrabaları bize oldukça yabancı bu ortamın bildiğimiz tek sakinleriydi.

balık çağı devoniyende çenesiz ve çeneli balıklar çeşitlendi, ilk köpekbalıkları ve ilk kemikli balıklar oluştu. silüryen ile devoniyen arasında bir kitlesel yok oluş bulunmaz, bu nedenle silüryen'de başlayan evrimsel eğilimler kesintiye uğramadan devoniyen'de devam eder. ilk tohumlu bitkiler ve ağaçlarla birlikte ilk ormanlar da dönemin sonuna doğru oluşur. eklembacaklılar yaygınlıklarını artırır, yeni böcek grupları ortaya çıkar. denizlerde yaygınlaşan omurgalılar karaya ilk adımlarını dönemin sonunda atar: ilk iki yaşamlılar ortaya çıkar.

dünya kömür rezervlerinin büyük bir kısmı devoniyen sonrası gelen karbonifer dönemine ait olduğundan, döneme "karbon içeren" anlamına gelen "karbonifer" ismi verilmiştir. karbonifer, tüm dünya karalarının ekvatoral düzlemde bir araya toplanmaya başladığı ve bu uçsuz bucaksız kara parçasının büyük bir bölümünün günümüz amazon ormanlarına benzetilebilecek bataklıklarla bezeli yağmur ormanlarıyla kaplı olduğu bir dönemdir. bu yoğun bitki örtüsünün hayvan sakinleri olan böcekler, kırkayaklar ve akrepler de çağdaşlarına göre dev boyutlardaydı; omurgalıları ise çok çeşitli iki yaşayışlılar temsil ediyordu. dönemin sonlarına doğru gondvana ile lavrasya çarpıştı ve yekpare kıta pangea oluştu.

karbonifer dönemin sonunda da bir yok oluş gerçekleşmedi ve evrim devam etti. bu döneme permiyen dönem denir. bu zaman diliminde karbonifer bataklık ormanları, ekvatoral kuşakta azalmış da olsa varlığını sürdürdü. bu dönem dünyada kuraklık oluştu. karboniferin çeşitli ve yaygın iki yaşamlı faunası, azalan sulak alanlarla birlikte geri çekilip yerini sürüngenlere bıraktı. bataklık ormanları giderek artan kuraklıkla yok olurken pangea'nın oluşumunun tamamlanmasıyla deniz canlılarının da yaşam alanları da ufaldı. permiyen dönemin hakimleri sürüngenlerin yaşamları, onlara yolu açmış olan gece-gündüz sıcaklık farklılıklarının aşırı uçlarda seyrettiği, kurak ve karasal bir iklimde geçiyordu. bu dönemin sonunda gök cismi çarpması olduğu tahmin edilen büyük bir felaket sonucunda canlı türlerinin yüzde doksanı yok oldu.

ve dünya bir felaket sonrası mezozoik döneme geçerken, sürüngenlerin hakimiyeti el değiştirerek zamanla tüm zamanların en ilgi çekici canlılarından biri olan dinozorlara geçecekti. dönemin ortalarına doğru pangea parçalanmaya başlamış, tekrar kıtalar ve değişik iklimli bölgeler oluşmaya başlamıştır. bu dönem mezozoik devrin ilk bölümü olan trias'ın sonunda gerçekleşmeye başlar. bitki yaşamında açık tohumlularının ve özellikle kozalaklı bitkilerin baskınlığı giderek artar. karasal ekosistemlerde omurgalıların baskınlığı permiyen'de, olduğu gibi devam eder. mezozoik'in geri kalanına damgasını vuracak olan dinozorlar henüz çok çeşitli değildir. dönemin sonuna doğru ilk memeliler ve timsahlar ortaya çıkar.

bu dönem sonunda gerçekleşen bir çevre felaketi sonrası dinozorlar üstünlüğü ele geçirecek doğal ortamı bulur. jura devri adı verilen bu zaman diliminde pangea giderek parçalanır ve ekvatoral ve nemli olan iklim dönem boyunca gittikçe yumuşar. dinozorlar karasal ekosistemlerin baskın omurgalı grubu olurken sürüngenler de hem havada hem karada hem de denizde giderek yaygınlaşır. kuş benzeri dinozorlar yaygınlaşırken, archaeopteryx gibi dinozor benzeri kuşlar dönemin sonunda ortaya çıktı. ayrıca ilk çiçekli bitkileroluşurken memeli canlılar da evrimlerine devam ediyordu.

jura sonrası kretase devri dinozorların altın çağıdır. bilinen dinozorların yüzde kırkı kretase'nin son on beş milyon yılında ortaya çıkar. tyrannosaurus rex ve triceratoplar gibi pek çok ünlü dinozor da bu dönemin canlıları arasındaydı. bu devre ait kayaçlarda yaygın olarak bulunan tebeşir yatakları nedeniyle döneme tebeşir anlamına gelen kretase ismi verilmiş. dönemin sonuna doğru sürüngen ve dinazor türleri azalmaya başladığında memelilerin ve çiçekli bitkilerin gelişimi sürmekteydi. bir meteor çarpması sonucu gerçekleştiği düşünülen büyük yok oluş, hem dinozorları, hem de ekosistemin diğer baskın sürüngen gruplarıyla birlikte pek çok yaygın grubu ortadan kaldırır. yok oluş memelilerin baskın olduğu bir ekosisteme yol açarken, jeolojik devirlerin son zamanı olan senozoik başlar.

bu yok oluş sonrası memelilerin hakimiyetinin başladığı senozoik dönem fanerozoik dönemin en kısa zaman dilimidir ve sadece altmış beş yıllık bir zaman dilimini kapsar. zaman diliminin yakınlığı ve fosil bolluğundan ötürü de hakkında en çok bilgi bulunan dönemdir. bu dönemin ilk devresi olan paleojen devirde pek çok memeli ve kuş grubunun tropik koşullarda ortaya çıkıp çeşitlendi. denizlerde ilkel dişli balinalar ortaya çıktı. salyangozlar, midye ve istridyeler, derisidikenliler, mercanlar, yosun hayvancıkları, süngerler günümüzden farksızdı. karada böcekler genel olarak modern biçimlerdeydi. ayrıca günümüz kıtaları, erken senozoikte birbirinden oldukça ayrıydı. her birinde farklı evrimsel patikalar izleniyordu.

paleojen sonrası dönem olan neojen'de modern memeli ve çiçekli bitkiler evrimleşirken; bugün var olmayan pek çok garip memeli de ortaya çıkar. erken neojenin en önemli olayı, otların yaygınlaşıp, otlak alanların ortaya çıkmasıdır. buna paralel olarak uzun bacaklı, hızlı koşan otlak hayvanları ortaya çıkar. neojende, okyanuslarda balinalar günümüz biçimleriyle yerleşmiş, ilkel dişli biçimler ortadan kalkmıştı. dönemin sonlarına doğru, afrika savanlarında ilk insansıların ortaya çıkması neojenin en önemli olaylarından biridir.

neojenden günümüze kadar olan kısmı kapsayan kuartenerdöneminde kıtaların bulundukları konum günümüzdekinden çok farklı değildi; fakat, yaşanan buzul çağına bağımlı olarak değişen buzul ve deniz seviyeleri nedeniyle, coğrafya oldukça farklı ve değişkendi. iki alt bölümden oluşan dönemin büyük bölümünü kapsayan pleistosen'de, pek çok buzul çağı yaşanır. pleistosen fauna ve florasında, günümüz fauna ve florasının üyelerinin yanı sıra; mamutlar, kılıç dişli kaplanlar, dev gergedanlar gibi pek çok dev memeli de yaşıyordu. pleistosen, insanın ortaya çıkıp yaygınlaştığı dönem olarak da önemlidir. pleistosen'in bitip holosen'in başlamasıyla, buzul çağı biter ve dev memeliler ortadan kalkar, insan türü tüm kıtalarda yaygınlaşarak uygarlıklar kurar. holosen öncesi mamut gibi dev memelilerin yok oluşunun nedeniyle ilgili kesin bir bilgi yoktur.

son devir olan olan holosen on bir bin yıl öncesinden günümüze kadar süren zaman dilimini ifade eder. gerçek bir jeolojik devir olmaktan çok yaşadığımız zamanı tanımlayan bir terimdir. buzul çağları arasında sıcak bir dönem olan holosen, insanlığın tüm kayıtlı tarihini ve uygarlığını içerir. bu bölüm içinde insanlar yerleşik hayata ve tarım toplumuna geçip, pek çok uygarlık kurdu. bölümün baskın organizması olan insanlar, holosen doğasını ciddi biçimde etkileyip, değiştirdi.

kaynak:
http://www.biltek.tubitak.gov.tr/...