osmanlı döneminde ülke üzerinde gelişen emperyalist eğilimlere tepki olarak ortaya çıkan, esas olarak ülkede feodal egemenliğin yerini burjuva demokrasisinin ilkelerine dayanan batı tipi bir devletin almasını savunan partidir. feodal düzene karşı eğilimleri nedeniyle kendi dönemi açısından ileri sayılabilecek yönleri vardır. hatta osmanlı'nın devrimcilerinin birleşme yeridir denebilir. mustafa kemal de dahil olmak üzere pek çok önemli insan bir dönem bu partinin taraftarı veya üyesidir. her ne desense pek kemalist görünen petek dergisinin gerici 31 mart ayaklanmasına sahip çıkmak amaçlı saldırdığı ve bayağı bir şekilde aşağıladığı partidir.
mustafa kemal'in ilerici görüşlerinden dolayı desteklediği ancak üye olmadığı partidir. bu partiye üye olmadığı içindir ki sarayda güven kazanmış ve kurtuluş hareketini başlatmak için gideceği anadolu'ya (samsun'a) padişah tarafından tam yetkiyle donatılarak gidebilmiştir. tabi padişah ona yetkileri milleti kurtarsın diye değil emrine itaat etsin diye vermiştir, ama bu başka bir başlığın konusudur...
osmanlı'nın son zamanlarının en bulanık öğelerinden birisidir.
kimilerine göre osmanlıya 2. meşrutiyeti kazandıran, idealist, milliyetçi, osmanlıyı parçalanmaktan kurtarmak isteyen bir topluluktur.
kimilerine göre de osmanlıyı felakete sürükleyen nedenlerin en başında gelir. zira söylemleri özgürlükçü ve milliyetçi bir çizgide olsa da eylemleri pek öyle değildır. teşkilatlanma olarak masonik bir topluluk olan karbonari'yi örnek aldılar ve üyelerinin büyük bölümü masondur. ayrıca ileri gelenleri arasında türk ve müslüman düşmanı olarak bilinen emanuel karaso ve hallaçyan da bulunur. topluluğu yöneten genel merkez üyesi yedi kişinin ismi ise meşrutiyet ilan edildikten sonra bile hiç açıklanmadı. iktidarı ele geçirdiklerinde ise osmanlıyı trablusgarp savaşı, balkan savaşları ve birinci dünya savaşı'na sokarak çok büyük toprak ve insan kayıplarına neden oldular. osmanlıyı ekonomik olarak çökerttiler. sarıkamış faciasının da tek sorumlusu ittihat ve terakki yönetimidir. siyasi olarak da kendileri dışındaki partilere yaşam hakkı tanımadılar, bir çok muhalif partiyi kapatıp, üyelerini ya tutuklattılar ya da sürgüne gönderdiler.
parti, mondros ateşkes antlaşması'nın imzalanmasından birkaç gün sonra da adeta görevini tamamlamış gibi kendini feshetti.
ayrıca mustafa kemal'in 1907'de, kurmay yüzbaşıyken üyesi olduğu partidir. fakat mustafa kemal mondros ateşkes anlaşması'nı tanımayıp sözde değil eylemde bir bağımsızlık savaşına girişince ittihat ve terakki kökenliler kendisine suikast girişiminde bulunacak kadar düşman oldular.
osmanlı devleti, "hasta adam" durumuna düşünce, batılı devletlerin iştahı kabardı. devleti içeriden yıkarak kendilerine daha çok pay sağlayacak gizli cemiyetler kurdular ve bunlara gizli destek verdiler. işte bunlardan biri de, 21 mayıs 1889'da gizli kurulan, ittihâd-ı osmânî cemiyetidir. daha sonra ittihat ve terakki adını aldı. italyan karbonari mason teşkîlâtını örnek alarak kurulan bu gizli cemiyet, hücreler hâlinde teşkilâtlandı
nihai hedef olarak osmanlı devletini yok etme gayesini güden, ihtilâlci bir kimliğe sâhip olan ve kurucularının ekseriyetinin mason olması ile dikkat çeken bu cemiyet, ülke içinde veya dışında aynı gaye ile kurulan cemiyetleri kendine çekerek kaynaştırmayı başardı. her konuda olduğu gibi, bu konuda da basın kendilerine büyük destek verdi. zaten ittihatçıları iktidar yapan da basındı.
ittihatçılar, gerçek yüzlerini hep sakladılar. menfaatleri neyi gerektiriyorsa, öyle göründüler. türk ve islâm düşmanlarıyla işbirliği yaptıkları, bünyelerinde bunlara yer verdikleri halde, müslüman, türkçü ve milliyetçi bir çizgi takip eder göründüler. fakat, türk ve müslüman düşmanı yahudi emanuel karaso ve ermeni hallaçyan gibileri ittihat ve terakki'nin ileri gelen elemanlarındandı.
bir yandan da eli siahlı suikastçı bir topluluktur. tetikçileri vardır. bu niteliklerinden dolayı izmir suikasti girişiminin hemen arkasından fatura bunlaa kesilmiş ve tüm ittihadçı artıkları istiklal mahkmelerine çıkarılmıştır. oradan idam sehpasına da htırı sayılır sayıda insan gitmiştir. sırf ittihadçı ve muhalif olmak adamları canından edebimiştir.
hakkında çok iddialar bulunan parti.önceleri mektepli subaylar arasında gizli bir örgüt olarak selanik ağırlıklı kurulan parti şiddetle meşrutiyeti savundu.o dönemde yaşanan toprak kayıplarının ağır yenilgilerin tek sebebinin sultanın mutlak idaresi olduğunu düşünüyorlardı.örgüt hızla büyüdü.iktidarı alınca gördülerki işler o kadar kolay değil.önce balkan savaşında sonra trablusgarb'da bozguna uğradılar.abdülhamit'in 33 yıldır izlediği akıllı politikayı bir kaç sene bile devam ettiremeyerek devleti yok oluşa sürüklediler.partinin yönetim kadrosu enver talat cemal üçlüsünden oluşur.talat ve cemal paşalar sık sık masonlukla suçlanmıştır.partinin dönemin masonları ile ilişkileri barizdir.önemli icraatlarından biri teşkilat-ı mahsusadır.savaştan sonra ittihat ve terakkinin üç lideride öldürülmüştür.
1908 yılına gelindiğinde ingiltere rusya'yla reval görüşmelerini yaparak o zamana kadar kontrol altında tutmaya çalıştığı rusya'yı osmanlı üzerinde serbest bıraktı. bundaki amaç güçlenmekte olan almanya'ya karşı yanına birilerini çekebilmekti. çekti de.
bunun üzerine osmanlı yem konumuna düşmüş idi. ittihat ve terakkiciler 2. meşrutiyet için abdülhamit'e abanıyor idiler. abdülhamit'in "burun vurmak yok olm" nidaları duyulmadı. kendisinin ileri görüşlülüğü anlaşılamadı. gelen tehlikeyi farketmişti kendisi. 2. meşrutiyeti ilan etmek zorunda kaldı. bunun üzerine gitgide güçlenen ittihat ve terakkiciler dünyayı ele geçirdiler. dünya 1950'ye kadar ittihatçılarda kaldı. (bkz: yanlış bilgi) bunlar olurken 31 mart isyanıyla abdülhamit tahttan indirildi. 5. mehmet reşat başa geçti. abdülhamit siyasetten ve hatta dünyevi işlerden uzak tutuldu. 10 sene boyunca kapatıldığı sarayda ne gazete okuyabildi ne de başka bir mecmua. işler böyle gelişti.
tabii ittihatçıların gazına gelen halk ortalıkta "olm kurtulduk lan" diye dolaşırken başlarına gelenleri gördükleri zaman "başlarım böyle meşrutiyete" demeye başladılar. ülke elden gitti.
1916 yılında enver paşa beylerbeyi sarayına gidip abdülhamit'ten fikir almaya çalışacaktı. hazır abdülhamit'ten bahseder iken benimde bugün öğrendiğim bir olayı gözler önüne sereyim :
almanya'nın kurucusu olarak bilinen bismarck kendisi hakkında şöyle demiştir : "dünyada 100 gram akıl varsa 90 gramı abdülhamit'te, 5 gramı bende, geri kalan 5 gramı da diğer ülke liderlerine dağılmıştır." ancak eşit mi dağılmıştır bunu asla öğrenemeyeceğiz. söylemeden geçmemeyeyim ki bu söz söylendiği vakit mustafa kemal henüz dünya siyasetinde varolmamıştır. hatta doğmamış dahi olabilir. yoksa tabii ki bu paylaşım böyle kalmazdı.
abdülhamit'i falan savunmak değildi niyetim, ama işler böyle gelişmiştir. ittihat ve terakkicilerin hiçbiri vatan haini değildirler hatta bizden daha vatanperverdirler. ancak olmamıştır, olamamıştır.
keşke olsaydı.
evet ittihat terakki yanlış yapmıştır.ancak ittihat ve terakkinin başka osmanlı devletini başka bir devletin yanında savaşa sokmaktan gayrı çaresi varmıdır.bu da oturulup tartışılmalıdır.
daha almanlarla görüşmeden önce ingilizlerle fransızlarla görüşmüştür.onların safında yeralmaya çalışmıştır.ancak onlar hasta adam olarak niteledikleri osmanlı devletinin yüzüne bile bakmamışlardır.işte bu yüzden ulan enver yaktı bizi,tüüüh size demeye de kimsenin hakkı yoktur.
başarısız sonuçlanan ve seksenbin vatan evladının tek kurşun atamadan donarak şehid olduğu sarıkamış faciası da bu dönemde olmuştur.en fazla eleştirilen meselelerden bir taneside budur.evet doğrudur sarıkamışta bir hata yapılmıştır ancak batısındada aynı dönemde çanakkale savaşı kazanılmıştır.(ayrı bir destandır)
biri ittihat ve terakkinin başarısızlığı(büyük bir hatası),bir diğeri de başarısıdır.hatta ve hatta destanıdır.ittihat ve terakki özellikle türkçülük akımıyla önplanda tutulmuştur.onlara bir öcü gözüyle bakılmıştır.balkan savaşlarında orduya siyasetin sokulması ve mağlubiyetler onların eserimidir?yoksa emperyalizme karşı direnen osmanlıyı işgal etmeye çalışan avrupa devletlerininmidir?
oniki adayı neden kaybettik,trablusgarp ve bingazi neden işgal edildi,osmanlı neden kuzey afrikadaki son toprak parçasındanda oldu?sadece ve sadece ittihat terakki yüzünden mi yoksa bu topraklarda halen gözü olan emperyalistler yüzündenmi?ittihat ve terakkinin savunuculuğunu yapmıyorum olaylar bence bu şekilde ele alınmalı.
osmanlı zaten savaşa girmeseydi bir şekilde mecbur bırakılacaktı.ya ingiltere parası dahi ödenen savaş gemilerimizi bile vermedi.ittihat ve terakkinin burda suçu ne kardeşim.ne yapsaydı heee yarın öbür gün bakalım belki musul kerkük bundan 90 sene sora elimizde kalır,bakarsın makedonyaya dokunmazlar(ıslahat falan istemezler),doğuda kars-ardahan-batum haliyle bizimdir ermeniler hiiiç milliyetçi ayaklanmalar yapmazlar mı deslerdi.
enver paşa dediğimiz adam o dönemin osmanlı orduları başkomutanı daha üstünde bir adam yok.bunları düşünmedi mi zannediliyor?kiliseler kanunu halledildi de avrupalıların arası yapıldı,işte bu savaşa girmeseydik bugün daha çok toprak elimizde olurdu.yedirtmezlerdi anam yedirtmezlerdi dün balkan savaşlarında bulgaristana yapılan muamelenin aynısı osmanlıya yapılırdı.yani bire girmeseydik ikide söke söke alırlardı çok toprağın var diye.
ikinci abdülhamid ile olan münasebetleri ise ayrı bir alemdir.bugün ittihat-ve terakkiye dil uzatan sözümona demokrat geçinenler ikinci meşrutiyetin bu adamlar tarafından ilan ettirildiğini unutmasınlar.
bir de ermeni meselesi var tabii o ayrı bir başlığın konusu.ancak bizim arşivler açık onların arşivleri kapalı.bu herşeyi açıkça anlatıyor zaten.
2. meşrutiyet'in ilanı için 2. abdülhamit'e yüklenip, telgraflar yağdıran, rumeli'de çeşitli suikastler düzenlemiş bir topluluktur. amaçları, meşrutiyet rejimi geri getirmektir, bununsa abdülhamit'i tahttan indirerek mümkün olacağını düşünmektedirler. gelgelelim, abdülhamit, meşrutiyeti tekrar ilan eder, üstüne bir de, meşrutiyeti savunmaya başlar, ittihatçılar, abdülhamit'e karşı olsalar, "işte meşrutiyeti savunuyordunuz, o da seve seve geri getirdi, daha ne?" tepkileriyle karşılaşacaklar. bu nedenle, gerici adımları bir kaç tane meşrutiyet karşıtı paşaya mal edip, onları padişahın çevresinden uzaklaştırmışlar, abdülhamit'e karşı ise tutumlarını değiştirmişlerdir. iktidarı ele geçirmeye başladıklarında, geri ve baskıcı dönemi aratmayacak kadar sert sansürler uygulamaya başlamışlar, sopalı seçim denen bir olayı da tarihimize yazmışlardır, daha sonra da alman sevdalısı kişilerce bir dünya savaşı maceramız vardır ki, oy oy oy..
çok katı kuralları olan bir cemiyettir. bu cemiyete girmek isteyen bir kimseye yemin ettirilir. mehmet akif ersoy'da bu kişilerden bir tanesidir. bu cemiyete girebilmek için belirli kurallar ve o kurallara uyulacağına dair şeref sözü verdirilir. kurallardan bir tanesi : bu cemiyette söylenen ve verilen bütün emirlere kayıtsız ve şartsız uyulacaktır. mehmet akif bu kuralı kabul etmemiştir. çünkü mehmet akif'in amacı bir cemiyete değil, devlete ve millete hizmet etmektir diyerek cemiyetin kurallarının değişmesine de vesile olmuştur.
(bkz: mehmet akif ersoy)
1826'da yeniçeri ocağı kaldırılınca, bütün bektaşi tekkeleri yasaklandı. bu tekkelere bağlı, ittihat ve terakki önde gelenleri de soluğu farmason localarında aldılar. türk modernleşmesinin anlaşılması açısından araştırılması gereken bu konu nedendir bilinmez hep gözardı edildi ama yine de istisnalar yok değil: "the rebirth of the ottoman committee of union and progress in macedonia through the italian freemasonry". bu çalışmaya ek olarak irene melikoff teyzemin "uyur idik uyardılar" adlı kitabından da çok fazla olmasa da bilgi edinilebilir.
günüzmüz perspektifinden baktığımızda memlekete o kadar faydalı olmuşlardır ki atatürk izmir suikasti girişiminin ardından hepsini istiklal mahkemelerine çıkarmış ve çoğunu asmıştır.
kendi dönemleri içinde de muhalifken, bik bik etmekte ve abdülhamid'i devirmekteki başarılarını devleti idare etmekte gösterememişlerdir. harikadırlar. muhteşemler.
elveda rumeli adlı dizide de pek bi methedilir bu vatanperver, ilerici ve muhterem zatlar.
türk tarihinin en zararlı ve en kötü oluşumu. tarihimizde hiç bir oluşum yoktur ki "faşist" diye damgalanmayı bu derece hak etsin, bu derece iktidar ve güç odaklı olsun, ve onu bu derece fütursuzca kullansın. en savaşçı padişahlar bile özde devletin sahibi idiler ve en azından ülkeyi düşünmek zorundaydılar. bu adamlar ise başkasının ülkesini har vurup harman savurdular. bazıları ittihat ve terakki'nin idealist veya meşruiyetçi olduğunu falan söyler. külliyen yalandır, tabii ki öyle olacaklardır, o zaman zaten demokrasi yoktur ki, padişahlık vardır ve meşruti bir rejim olmaksızın bunların iktidara yanaşması mümkün değildir. bugünkü gibi iktidara gelemesen de demokrasiden yana olmak değildir o, iktidara giden yegane yoldur. 1908'den sonra iktidara gelince yaptıkları baskılar yüzünden ahali yaka silkmiş, hükümetleri düşmüş, fakat akabinde yapılan ve bugün "sopalı seçim" olarak adlandırılan seçimle zorla tekrar iktidara gelmişlerdir. o dönemin en önemli özelliği askerlerin de herkes gibi siyasi partilere üye olabiliyor olmasıydı, ittihat ve terakki partisi de aşırı milliyetçi, türkçü olduğu için parti sadece politik parti değil aynı zamanda askeri-politik kombine bir oluşumdu. fedailer isminde paramiliter bir örgütleri de vardı, ki bunların hepsi gözünü kırpmadan adam öldüren, kendi de gözünü kırpmadan ölen, durdurulması çok zor, tek tabanca adamlardı. bu yapıda olan sadece bu alt örgüt değildir, hepsi bu özelliktedir. üye olmak için silaha yemin edildiği bilinmektedir. iktidara geldikten sonra kurdukları aşırı baskıcı yönetim yüzünden halk isyan etmiş ve hükümetleri geçici bir süre için düşmüş, yerine hürriyet ve itilaf fırkasının başını çektiği muhaliflerin hükümeti gelmiştir, fakat bu hükümet orduya ittihat ve terakki kadar iyi hitap edemediği için ve ülkenin genel zayıflığından ötürü o dönem üst üste savaşlar kaybedilmiştir.bunun üzerine talat ve enver paşaların sabrı taşmış bizzat babıali baskını ismiyle bilinen hükümet darbesini yapmışlardır. enver paşa yanındaki fedai grubuyla hükümet konağını basmış, dışişleri bakanını ve müsteşarını, başbakanlık müsteşarını öldürüp başbakanın kafasına tabanca dayayarak istifasını yazdırmışlardır. akabinde de iktidarda sıkıyönetim ilan edip osmanlı devletinin bütün kaderiyle kumar oynamış ve 1. dünya savaşına girmiş, milyonlarca insanın savaşta, ya da onbinlercesinin sarıkamışlarda donarak ölmesine sebep olmuşlardır. anadoluyu türk dışı unsurlardan temizlemek isterken yüzbinlerce ermeninin göç ettirilmesine ve o arada ölmesine, sağ kalanların sefil olmasına sebebiyet vermişlerdir. bir süre sonra imparatorluk doğal olarak dağılmış, onlar da misyonlarını başarıyla tamamladıkları için kendilerini feshetmişlerdir. onların bizi bulaştırdığı ve sonrasında defolup gittikleri savaştan yokolmadan çıkabilmek için türk milleti inanılmaz bedeller ödemek zorunda kalmıştır.
partinin son yöneticilerinden enver paşa savaş kaybedilince bir alman denizaltısıyla kaçmış, sonraki yıllarda bu sefer hedef küçültmüş ve tacikistan'ı kurtarmaya çalışmış, fakat 25 kadar askeriyle, kendilerine ateş açan mitralyözlere kılıçla saldırırken vurularak ölmüştür. diğer bir i-t yöneticisi talat paşa ise savaştan sonra kaçtığı berlin'e yerleşmiş fakat ilerleyen yıllarda 1915 olaylarının intikamını almak isteyen ermeni komitacıları tarafından bulunarak öldürülmüştür.
ittihatçıların buradan sonra tekrar ve son kez duyulmaları atatürk'e yapmayı denedikleri iddia edilen suikast iledir. bu olaydan sonra bütün ittihatçılara kapsamlı bir tasfiye harekati yapılmış ve bir daha da isimleri duyulmamıştır.
bu parti cumhuriyet öncesinde ileri gelenlerinin sahip çıkmaması üzerine gücünü hayli yitirmiş ve dağılmıştı. son bir çırpınış olarak önce teceddüt fırkası adını almış, bütün hukukunu, mal varlığını ve 120 bin liralık nakit parasını bu çatı altında toplamaya çalışmıştı. fakat partinin ileri gelenleri, mustafa kemal'in kurulmasına öncülük ettiği ve yükselişe geçmekte olan müdafaa-i hukuk cemiyetine geçince bu parti işlevsiz kaldı. geride kalan mensupları ise istanbul hükümeti ve ingiliz krallığıyla yakın ilişkilere girip, itilaf devletleriyle işbirliği yaptılar.
enver paşa, talat paşa, cemal paşa, bahaettin şakir, doktor nazım gibi liderlerin kurduğu osmanlı devletinin son dönemine damgasını vuran, türkçülük felsefesini benimsemiş parti. kuruluşundan itibaren osmanlı'nın devlet yapılanmasındaki yanlışları vurgulayan ancak belirgin bir çözüm önerisi de bulunmayan bir oluşum olmuştur. 2. abdülhamit in 1878 yılında meclis-i mebusan'ı feshetmesi ve meşrutiyeti kaldırmasından sonra kurulmuştur. birçok darbe girişimi ile isimleri anılmıştır. 1914 yılında kapütülasyonların kaldırılması ve 1915 yılında azınlıkların zorunlu tehciri (göç ettirilmesi) en önemli faaliyetleri olmuştur. kurtuluş savaşı yıllarında kurdukları karakol isimli gizli teşkilat ile anadolu'daki milli mücadeleye silah ve cephane temin edilmesi gibi çok önemli bir görev üstlenmiş ve başarılı olmuştur. atatürk'ün milli mücadeleden zaferle çıkmasının ardından tekrar yönetimi devralmayı hedeflemiş olan partinin eski liderleri 1925'te çıkarılan takrir-i sükûn kanunu ile siyasi hayattan tasfiye edilmiş ve aralarından önde gelen 13'ü 1926'da izmir suikasti komplosuna karıştıkları iddiasıyla istiklal mahkemesi'ne sevkedilerek idam edilmiştir. enver paşa rusya'da kizilordu tarafindan, talat paşa berlin'de ermeni bir suikastçi tarafından öldürülmüştür.
türkiye cumhuriyetinin temellerini atan(veya dinamitleyen) parti. saltanatın kaldırılmasına kadar her şey ittihatçıların programında zaten vardı. hatta çocuk ve gençlik bayramları bile ittihat ve terakki den cumhuriyete mirastır. sadece tarihleri değişmiştir.
100. yılını idrak ettiğimiz, türk tarihinin en büyük devrimlerinden biri olan ikinci meşrutiyet in ilanından, balkan harbinin sonuna kadar olan devrede aslında türkçülük ön planda değildir. osmanlıcılık vardır. ama makedonya nın da elden çıkmasından sonra, ölüme karşı gösterilen ani refleks gibi, son bir güçle türk/müslüman dışı unsurların temizlenmesine gayret edilmiş ve başarılı olunmuştur. anadolu halkının(demek istediğim sadece türkler veya ermeniler veya rumlar değil, hepsi) açlıktan, hastalıktan, savaştan kırılmasına neden olmuşlardır.
sadece ermenilerin suriye ye gönderilmesi yüzünden buğday üretimi düşmüş ve ordu bile aç kalmıştır. beyrut sokaklarında açlıktan ölen halkın cesetleri sabah saatlerinde toplanırken, istanbul halkının bir kısmı, şimdi rus pazarlanan laleli de 14-15 yaşındaki erkek çocuklarını pazarlarken, kara kemal adlı iaşe nazırı 1000 liralık paraları fransız orspularının göbeğine yapıştırmakla ve karaborsa yapmakla meşguldu. yani devirleri en sonunda kendilerine olmak üzere herkese tam bir felaket getirmiştir. cemal tiflis te, enver orta asya da, talat ve bahaettin şakir(savaş suçlusu, cani pislik) berlin de, sait halim paşa roma da öldürülmüş, doktor nazım atatürk e suikasttan darağacını boylamıştır.
