heisenberg belirsizlik ilkesi  

ünlü fizikçi heisenberg tarafından ortaya konulan, bir atomik parçacığın aynı anda hem konumunu hemde momentumunu ayrıca hem enerjisini hemde zaman koordinatını tam doğrulukta ölçemeyeceğimizi iddia eden ilke...

heisenberg belirsizliği
kısaca: otomobil kullanırken kadrana bakarken etrafınızı göremezsiniz, nerede olduğunuzu bilmezsiniz; etrafa bakarken kadrana bakamazsınız, tam hızınızı bilmezsiniz. *

herhangi bir taneciğin yerini belirlediğimizde hızını, hızını belirlediğimizde konumunu aynı anda belirleyemeyiz. birini ne kadar kesin bilirsek digeri o kadar belirsiz olur...

bir parçacığın konumu hakkındaki bilgimiz ile momentumu hakkındaki bilgimizin ters orantılı olması gerektiğini söyleyen ilke. yani ben ali'nin nerede olduğunu ne kadar iyi bilirsem, nereye gideceğini bilmem o kadar zorlaşır. aksine, nereye gideceğini çok iyi biliyorsam, nerede olduğunu kestiremiyorum demektir. bu gözlem kusurlarından değil, doğrudan evrenin kanunlarından ileri gelen bir kısıtlamadır.

kuantum mekaniğinin kopenhag yorumunun bu duruma getirdiği açıklama ise daha çarpıcıdır: ali'nin nerede olduğunu tam olarak biliyorsak, ali her yere gidecektir. ali'nin nereye gideceğini tam olarak biliyorsak, ali her yerdedir.

(bkz: schrödinger'in kedisi)

nobel ödüllu fizikçi gerard hooft çürüttüğünü iddia ettiği ilke. geliştirdiği modelle bir atomun aynı anda hem konumunu hem de hareketi 43 saniye önceden öngörülebiliyormuş. belirsizlik ilkesi ateist kesimler tarafından kaderi reddetmek için dayanak olarak kullanılırken, hooft'un modeli de kimileri tarafından kaderin bilimsel ispatı olarak kabul ediliyor.

bu belirsizlik, direk maddenin dalga özelliğinden ileri gelir. her bir dalga, başka dalgaların toplamı olarak ifade edilebilir. bu ise fourier dönüşümüdür. dx dp > h/4pi formülü(x konum,p momentum), bu dalgaları seriye açma işlemi sonucu çıkar. dalgaya ne kadar yaklaşmaya çalışırsanız, o kadar dalgayı toplamak zorundasınız. bu ise hangi dalgaları alacağınız bilgisini karmaşıklaştırır. tersini yapmaya çalışırsanız, daha az dalga alırsınız, bu da çok kaba bir dalga şekli demektir. temel bir formüldür. bu formül biraz değişimle enerji - zaman belirsizliğini de gösterir. günlük gözlemlerimizde önemsizdir. fakat maddenin boyutu küçüldükçe formülün önemi artar. bu formül, bohr'un atom formülünü çürütmüştür. çünkü bohr, elektronları belirli yörüngelere koymuştur. ancak elektronlar dalga özelliği gösterdiği için bir olasılıktan ibarettir. daha sonra pauli orbital kavramını bulacaktır. bana göre feynman'ın ünlü "dünyada kimsenin kuantum fiziğini anlayamadığını güvenle söyleyebilirim" sözünün sebeplerinden biridir.

alman matematikçi ve fizikçi werner karl heisenberg tarafından ortaya atılan ilke. temel olarak, atomik fiziksel varlıkların belirli bir andaki hızlarının ve konumlarının tam olarak belirlenemeyeceğini ifade eder. çünkü bir şeyi ölçmek, ölçülen şey ile bir etkileşimdir. ölçülen şey küçüldükçe ölçme sürecinin etkisi de artar. sonuçta bu etki, ölçme öncesindeki durumun yerini alacaktır. bu da ilk baştaki bilgiyi kaybettiğimiz anlamına gelir. sonuç ise, bizi yalnızca belirli bir konum ve hız için tahmin yürütmeye itebilir ancak. kesin olarak bilmemiz olanaklı görünmemektedir.

bir şeyin bulunduğu mekanı tespit etmek için onun sabit olması gerektiği, hızını tespit etmek içinse hareket halinde olması gerektiğine dayanan teori. mantıklıdır.

(bkz: ha)

bu ilke ile werner heisenberg, 1932 yılında nobel fizik ödülüne layık görülmüştür.

- chuck norris is the only human being to display the heisenberg uncertainty principle -- you can never know both exactly where and how quickly he will roundhouse-kick you in the face.

yani diyor ki: chuck norris, heisenberg'in belirsizlik ilkesini gösteren tek insandır. onun nerede olduğunu ve suratına ne hızda döner tekme atacağını asla aynı anda bilemezsin.

newton tarafından ortaya konulan yasalarla kesinlik üzerine kurulu bir evren öngörüsü varken heisenbergin belirsizlik ilkesi bu öngörüyü sarsmıştır, bilimde kullanılan tüm sabitlerin, tüm formüllerin kesinliğini şüphe altında bırakmıştır, çok büyük ibnelik etmiştir çok.

nobel ödüllü fizikçi heisenbergin ortaya attığı bu teoriye göre bir parçacığın etmeni ve konumu aynı anda tam doğrulukla ölçülemez. bunu sosyal hayata yoracak olursak bu ilke sunu soylemektedir:
ölçüm süreci ölçülen nesneyi değiştirir. yani bir olayı bir nesneyi bir olguyu ölçerken ölçüm esnasında koşullar değişir ve hiç bir zaman doğruyu bulamazsınız.

bergson ve heisenberg birlikte saunaya gitmişler. bergson ona demiş ki; unutma heisenbergciğim dahi anlamına gelen de ayrı yazılır. o halde bizim de de'lerimizi ayrı yazmalılar. bunun üzerine heisenberg uzun bir süre sessiz kalmış ve düşünmüştür. sauna keyfini piç etmiştir afedersin bu durgunluk. cıbıldak masaja geçtiklerinde heisenberg birden bergsona bakıp-artık hatun kişinin narin mi narin ellerinden mi tayf oldu bilinmez- ula bergson ula bergson, senin değirmende un öğütüyorlar mı demiştir, şaşıran bergson ne olduğuna anlam veremeden heisenberg şaka lan şaka bir karadeniz şivesi yapayımda ortama renk katayım istedim demiştir. bergson hassiktir ordan pezevenk osman repliğini ağzından düşürüverince sinirlenen heisenberg; ne küfrediyon ulan küffar demiştir, gelgelelim bergson buna bir cevap vermemiş, o an dalmış gitmiş beyazın öte dağlarına, orada birazdan düdükleyeceği masajcı kızla birlikte oldukları her bir anın hiç kimseye dair olmamasının mümkünlüğüne savrulmuştur. bir iki tık tıklasa da heisenberg cevap alamayınca bayık bayık uzanmıştır.
işte tam da o anda olmuştur ne olmuşsa; demiştir ki bergson, "kızım sen biraz anlayışlı oluver ben bu dallamaya bir şey diyeceğim ; ulan heisenberger, ulan bayburt talimgahından kankam dinle beni şimdi, ben ki bu karıyı alıp odaya çıkacağım ve sen bizim o odada olduğumuzu bileceksin ama o odada neyi hangi anda ne yaptığımızı bilemeyeceksin eğer ki röntlemeyeceksen, gerçi röntlesende bir şey farketmez, sen benim şu atomaltı zerreciği büyüklüğündeki barbunyamı asla göremezsin, eh o halde şu kızcağızın hangar genişliğindeki bızırının içinde tam olarak nerde olduğunu da göremezsin, gerçi görsen ne ara girip çıkıyor onu hiç bilemezsin...ne kadar ilginç değil mi"
heisenberg bu duruma işkillenmiş, o halde attırık hızını da ölçemeyiz demiştir...ama biz onu ölçelim diye beklerken sen kaburgalarını eritene kadar attırmak zorunda kalacaksın haliyle de benim ölçüm sürem senin delikanlılığının ölçülebilirliğini belirleyecek hatta değiştirecek diye eklemiştir.
gülüşmüşler ve bergson; aman kurutma kemiklerimi demiş ve kıza dönmüş, yanağından bir makas alıp o halde sen nasıl duree ulan bergson dayı dureee diyeceksin diye sormuştur, bunun üzerine mesajcı kız kirkirdeyivermiş ve üzerindeki havluyu çekip alıp pıttırı pıttırı odaya yollanmıştır.

işte böyle böyle doğabilmiştir newtoncu fiziği yerle bir eden belirsizlik kuramı ile kantist zamansallığı yerle bir eden süre felsefesi

kim inanır değil mi?

sızıntı türevi medyada arada bir sıkıldıkça çürütülen ilke. avrupa'nın muhtelif yerlerinde yapılan deneylere göre elektronların momentumunu ve konumunu 40 saniye kadar önceden bilebileceğimizden tanrı'nın her şeyi bilip görmesi ve kaderimizi kayıt altında tutması bilimsel yolla gerçekleniyormuş bu haberlerde.

alm. heisenbergsche unschaereferelation

heisenberg'in fiziksel dünyaya dair bilgi edinme çabamıza çizdiği bu sınır, immanuel kant'ın felsefesinin bilim dünyasındaki uzantısıdır.

zihnimizi maddenin dalga ve tanecik hareketini aynı anda algılayacak hale getirdiğimizde aşabileceğimiz bir sınır olabilir bu belki.