türk sinemasının büyük yönetmenlerinden. sinemaya atıf yılmaz'ın asistanı olarak başlamıştır. onlarca film çekmiştir. askerliğini yaptığı kore'de uzak doğuyla tanışmış, sosyalizmin vartalarını görünce özümüzde karar kılmış zat. şafak bekçileri, şehrazat, sultan gelin, leyla ile mecnun, teyzem, köpekler adası akla gelen filmleri.
1934 izmir doğumlu büyük rejisör, atıf yılmaz ve memduh ün'e asistanlık yaptı, kemal tahir'ci bir yönetmen olarak tanındı, "ulusal sinema" görüşünü gündeme getirip bu düşüncenin savunuculuğunu yaptı, görüşlerini yansıtan yazılarını 1971'de "ulusal sinema kavgası" adlı kitabında topladı, 1980'li yıllarda yapımcı türker inanoğlu adına "memur yönetmen" olarak çektiği beyaz ölüm gibi güncel temaları içeren ticari filmleri gişe rekoru başarısını elde etti, kemal tahir uyarlaması olan yorgun savaşçı adlı dizi çekimlerden uzun bir süre sonra bazı baskılar nedeniyle trt tarafından gösterimi yasaklandı ve filmin yakıldığı açıklandı, 1961-1996 yılları arası 49 sinema filmi yöneten ustamızın sinemamıza kazandırdığı önemli filmlerinden bazıları,
gurbet kuşları,
haremde dört kadın,
bir türke gönül verdim,
vurun kahpeye,
beyaz ölüm,
alev alev,
teyzem,
hanım,
karılar koğuşu
ve
köpekler adası.
askerliğini kore savaşı sırasında kore'de yapmıştır. sinema'ya sinema eleştirmenliği ile girmiş 1950'lerin ortalarında nijat özön ile ortak dergi çıkartmıştır. robert kolej mezunudur.
şimdilerde bir suç gibi gösterilen millici, ulusalcı olmanın soldaki temsilcilerinden biri ve büyük bir sanatçıydı. yeri asla dolmayacak, allah rahmet eylesin. sırf gurbet kuşları bile yeter ne derece büyük bir yönetmen olduğunu anlamak için.
qrs komplexi'nin (benim de zokasını büyük bir kederle yutma gafletinde bulunduğum) sazan avı sırasında ölümü sözlük gündemini pek meşgul edememiş, bazıları için yönetmenliği ile, benim için ise üstat oğuz atay'ın yakın dostu olması hasebiyle önemli olan, türk sinemasının emektar yönetmeni.
ölüseviciliğimizin en iyi örneklerinden birini yaşatacaktır, ölümünde bizlere...
rahmetli hayattayken kabalcı yayınlarından çıkmış bir kitabını kelepir bölümünde sıkça görmüşümdür. 3 lira idi fiyatı. yarın gidip bakacağım. kaç lira olmuş diye... aslında kabalcı'ya haksızlık etmek istemem. sonucta en zor ve alınmaz(!) kitapları basıyorlar. yayın dünyasının yüz akı onlar. ancak halit refiğ'in ölümünü kanımca onlarda değerlendireceklerdir....
"1990 aralık’ında büyük türk bestecisi adnan saygun hastalandığında onu hastaneden eve halit refiğ taşımıştı.
saygun hoca arabanın arka koltuğunda bitkin oturuyordu.
direksiyonda halit refiğ şaşkındı.
heyecandan yanlış yola saptı.
arkadaki yorgun yolcu bunu fark etti. “şoförü” uyardı.
yanlış girdikleri yol, onları boğaz köprüsü’ne sürükledi.
köprüden geçtiler.
bu, saygun’un istanbul’a köprüden son bakışıydı.
refiğ’le vedalaşırken, ona eflatun’un “apologia”sının son paragrafını ezberden okudu:
“artık ayrılmak zamanı geldi. yolumuza gidelim:
ben ölmeye, siz yaşamaya...
hangisi daha iyi?
bunu tanrı’dan başka kimse bilemez.”
* * * 1975’te tanışmışlar, kısa sürede yakınlaşmışlardı.
halit refiğ’in müzisyen eşi gülper refiğ, saygun hakkındaki ilk kitabı yazmıştı.
birlikte bir mimar sinan filmi yapmayı düşlemişlerdi. refiğ çekecek, saygun müziklerini besteleyecekti. olmadı.
ancak refiğ’in “wagner’den sonra müzik tarihindeki en büyük besteci ve müzik bilginlerinin en büyüğü” diye tanımladığı saygun, türkiye’de hak ettiği ilgiyi görmedi.
türkiye’nin ilk operasının bestecisi, 1930’larda şeflikten alınmış, konservatuvardan dışlanmış, bakkallıkla hayatını kazanır hale gelmişti.
ölümünden sonra halit refiğ şöyle yazmıştı:
“bugün bir meraklısı saygun müziklerini dinlemeye niyetlense bant kaydı yapılmış kaç eserini bulma imkânı vardır?”
* * *
saygun son nefesini verirken refiğ, hemen yan odadaydı.
sonra ne yazık ki, saygun’a reva görülenlerin benzeri, refiğ’in başına geldi.
türk sinemasının büyük yönetmeni ve ideoloğunun, büyük tutkuyla yaptığı “yorgun savaşçı” filmi, 12 eylül yönetimince yasaklanmakla kalmadı, şahitler huzurunda yakıldı.
“devlet ana” teşebbüsü yarım kaldı.
“gazi ile latife” bürokrasiye takıldı.
o da küstü, sinemadan uzaklaştı.
sanatlarını geliştirmek için yüzlerini yerli kaynaklara dönen saygun ve refiğ, hayatları boyunca mücadele ettikleri batı taklitçisi, sansürcü zihniyetin kurbanları oldular.
ancak ne kadar dışlansalar da zaman, her ikisinin de ismini büyüttü.
* * *
dün, halit refiğ’in ölüm haberinin ardından, saygun’a yakın bir yere gömülmek istediğini öğrenince bunları anımsadım.
aklımdan şu soru geçti:
“bugün bir meraklısı refiğ filmlerini izlemeye niyetlense, görüntü ve ses kaydı temizlenmiş kaç eserini bulma imkânı vardır?”
dünya çapında değerlerimizi, sefil bir vefasızlıkla adeta cezalandırarak uğurluyoruz öbür dünyaya...
arkalarından timsah gözyaşları döküyoruz. yarın refiğ ile saygun buluşacaklar yeniden...
onlar ölüyor, biz yaşamaya devam ediyoruz. ya da bir başka bakış açısıyla onlar eserleriyle yaşıyor; biz yaktığımız filmler, yalnızlığa terk ettiğimiz besteciler, gömdüğümüz eserlerle her gün biraz daha ölüyoruz.
“hangisi daha iyi?”
bunu bilmek için tanrı olmaya gerek yok."
