ibranicede ki terim anlamı
anlatım,
hikaye gibi mânâlara gelmektedir. dünya’nın yaratılışından musevilerin, hz.musa önderliğinde mısır topraklarındaki esaret hayatlarından nasıl kaçtıklarını ve avrupa kıtasına nasıl yerleştiklerini anlatan kutsal bir kitaptır. öte yandan
hamursuz bayramı ve bu bayramda düzenlenen ziyafet (bkz:
seder) ile ilgili kuralları içeren bu kitap toplam 3 kısımdan oluşur. birinci kısmı 62 adet kısa tanımlar içeren altın ve bakır yaldızlı tasvirlerden, önemli kişilere ait hikayelerden ve
tevrat'tan alıntılardan; ikinci kısmı tamamen dekoratif grotesk motiflerle ve sarmaşık görünümlü süslemelerle bezeli yukarıda bahsettiğim destansı hikayelerden; son kısmı ise herhangi bir süsleme veya resim olmayan dualardan, tanrıya yakarışlardan ve ilahilerden oluşur.
hamursuz bayramı'nın ilk iki ve son iki akşamı düzenlenen ziyafetlerde ailenin en büyüğü tarafından sofradakilere okunur.
2006 yılında
saadia gaon isimli haham tarafından 10. yüzyılda derlenmiş en eski nüsha bulunmadan önce bilinen en eski nüshalardan birisi altın haggadot (haggadah'nın çoğulu) diğeri de saraybosna haggadah'ıdır. 14. yüzyıl dolaylarında
ispanya'da bilinmeyen bir yazar tarafından derlendiğine inanılan, artık en eskisi olmasa da görsellik açısından en güzel, en süslü ve en okunabilir el yazması bugün
bosna-hersek'in başkenti
saraybosna'daki ulusal müze'de sergilenmekte olup 700 milyon dolar değerindedir. 15. yüzyılın başlarında
sefarad yahudileri'nin ispanya'dan
osmanlı devleti'ne sığınmasıyla bu kutsal metin bi şekilde saraybosna'ya gelmiş ve orada uzunca bir süre muhafaza edilmiştir. uzun yıllar boyunca bu kitabın pek çok kopyası ve çeşitli baskıları üretilmişse de (prag haggadah'ı, roma haggadah'ı vs..) bunların neredeyse hiçbiri orjinal elyazması gibi değildir. mesela içeriklerinde bazı ilahi metinleri, şarkıları vs. barındırmazlar ve dönemin hahamlarının ve teologlarının yorumlarını, değişikliklerini ve eklentilerini de içerirler. bir kaç sefer
avusturya-macaristan yöneticilerinin eline geçse de yüklü bir meblağ ödenerek ulusal müze'ye geri satılması ve kitabın zayi olmaması sağlanmıştır.
ikinci dünya savaşı'nda
nazi almanyası'nın işgal tehlikesine karşılık
derviş korkut isimli müslüman müze müdürü, katolik hırvatların da yardımıyla kitabı
zenica şehrine kaçırmış ve ikinci dünya savaşı sona erene kadar bir caminin zemininde gömülü kalmasını sağlamıştır. sonra general
josip broz tito'nun gizli emriyle kitap tekrar müzeye getirilerek özel bir odaya kilitlenip kapatılmış ve sadece 3 kere ziyarete açılmıştır. fakat bu kitabın başı bir türlü dertten kurtulmamış ki 92-95 yılları arasında patlak veren bosna savaşı sırasında sırplar tarafından kuşatma altına alınan şehirdeki bir grup müslüman, ortodoks ve katolik vatandaşları tarafından canları pahasına ulusal müze'den tekrar kaçırılarak yeraltı sığınağındaki bir banka kasasında muhafaza edilmiştir.
kaynakça:
http://en.wikipedia.org/...
http://www.commongroundnews.org/...
http://www.spiritofbosnia.org/...
http://www.benevolencija.eu.org/...
http://www.topnews.in/...
