16. yy da bir kabardey beyi temruk'un kızıdır kendisi.zamanın rus çarı ıv. ıvan ile evlenmiştir. çara bir erkek çocuğu vermiştir fakat rus ileri gelenleri ilerde başa geçecek çarın adige kökenli olmasından tırsıp çarı da prenses göşeneyi de öldürmüşleridir.gönül veren yada uğurlu prenses anlamlarına gelen bir çerkes ismidir.
en doğru haliyle yazılışı "gueşenay" dır. bir kadın adı olmasının çok ötesinde, çerkes tarihi açısından önemli bir isim, bir dönüm noktasında adı geçen bir hüzün eridir.
hikaye 1557'de yaşanmakta. rusya kuzey kafkasya üzerine saldırıya geçeli epeyce olmuştu bu tarihte. kuzey kafkasya haritasını gözünüzün önüne getiriniz; en doğuda, rusya sınırında kabardeyler, az daha içlerde diğer adigeler ve en son kıyı bölgesinde, karadeniz sahilinde şapsığya ve abhazya. işte bu harita gereği ruslar'ın sürgün öncesinde, 21 mayıs 1864'e daha gelinmemişken ilk uğradıkları yer kendilerine en yakın bulunan kabardey bölgesi idi. çerkesler düştükçe rusya daha da içerilere ilerledi ve en son şapsığya'ya varıp orasını da düşürdükten sonra sürgüne başladı.
bu genel sınırları çizdikten sonra, savaşın en çok hararetlendiği 1557'ye geri dönerek gueşenay'ın hikayesine devam edelim.
gueşenay, dönemin ünlü kabardey prenslerinden (ki kendilerine adige dilinde "pşşı" denir) birinin, pşşı temırıkue'nin kızıydı. güzelliğiyle nam salmıştı. en büyük belası da belki bu güzelliği olacaktı.
savaşa dönüyoruz. savaşın en çetin zamanları dedik. rus çarı ivan grozni, son derece güçlü olan ordusu ile kabardeyler'i yıpratmayı başarıyor. cephede daha fazla direnemeyen kabardeyler içeri çekiliyorlar. elbet rus ordusu da peşlerinde. rus ordusunun en acımasız süvari birlikleri olan tatarlar, daha da içlere sokuluyorlar. köyler basılıp yağmalanmaya başlanıyor. kabardey birlikleri yetersiz kalıyor bu yoğun saldırı karşısında. ve sonunda, daha fazla kan dökülmesin isteyen pşşı temırıkue teslim oluyor.
gueşenay işte burda kurban edilecek.
neyse, teslim olundu ve sıra diplomatik görüşmelere geldi. ama ilginçtir diplomatik görüşmelerin içinde evlilikle ilgili şeyler de konuşuluyor. bu kısımda bilgilerim yetersiz; pşşı temırıkue mi kızını "barışın sembolü" olsun diye ivan'ın oğluna veriyor, yoksa ivan mı "kızını oğluma vermezsen elbruz'u tepene geçiririm" diyor, bilmiyorum, ama muktedirler kararlarını alıyorlar ve halka ve elbet gueşenay'a nihai kararı bildiriyorlar: "kabardey ile rusya ateşkes ilan ettiler. bunun sembolü olarak da pşşı kızı gueşenay, çar oğluna gelin gidecek!"
sonra gueşenay "maria" adıyla vaftiz ediliyor ve ivan'ın oğluna gelin gidiyor. en sonunda da zannediyorum öldürülüyor.
kimi der ki "gueşenay müslüman olduğu için öldürüldü." ama "maria" adıyla vaftiz edildiği bilinen bir gerçek. peki neden öldürüldü? kimi de diyor ki "hayır, gueşenay öldürülmedi. gueşenay intihar etti çünkü çar'ın gelini olmayı, hele de dinini dahi değiştirmek zorunda bırakılacak kadar aşağılanmayı, bir prens kızı olarak gururuna yediremedi." ikincisi bence daha doğru.
her ne ise, gueşenay, çerkes tarihinde buruk bir kahraman, başta da dediğim gibi bir hüzün eridir. sessizce kaderine boyun eğen, acısını sessizce çekip bu dünyadan yine sessizce çekip giden bir mahzun güzel, insanın içini parçalayan bir yitiktir. adına zaten sonraları çok sayıda ağıt da söylenmiştir gueşenay'ın. onunla aynı kader paylaşan bir başka çerkes kızınının söylediği şu ağıdın ona ithaf edilmesi onun acının sembolü oluşunun bir sonucudur: http://www.youtube.com/... (ağıdı yorumlayan ailemden biri diyeyim bir de; dünyevi zaaflar gereği hava atmadan edemiyor insan).
bir not: bu hazin olay sonradan "kabardey'in rusya'ya gönüllü katılışı" adı altında sözümona kutlanmıştır; geçen yıl 450. yılı sebebiyle dünya çerkes birliği rusya'ya yaranmak maksadıyla türlü kutlama etkinliklerine girişmiş, diyasporanın büyük tepkisini çekmiştir. bunu da belirtmeden geçemeyeceğim ki, bu tarihte "gönüllü katılım" yoktur, "ateşkes imzalama" vardır; bu bir tarihi gerçekliktir ve çarpıtılmamalıdır. bunu lütfen dikkatlerimiz dahilinde tutalım.
