fecr i ati*  

geleceğin tan vakti.

1901 senesinde servet-i fûnun dergisinin kapatılmasının ve fûnuncuların dağılmasının –dağıtılmasının- edebiyatta yarattığı boşluk gözle görülür bir hâldeyken ve 1908’de ilân edilen meşrutiyetin ardından, birtakım şair ve yazarlar, bu boşluğu doldurmak iddiasıyla bir araya gelir. 1909’da yayımladıkları bir bildirgeyle “fecr-i ati” topluluğu kurulur ve edebiyat tarihimizde bildiriyle kurulan ilk topluluk olur.

yayımlanan bu bildiride fecr-i aticilerin sanat esasları da yer alır. aticiler, fûnuncuları yeterince batılı olmamak, eski kalıpları taklitten öteye gidememek ve sanatı estetikten uzaklaştırmakla suçlarlar. onlara göre: “sanat şahsî ve muhteremdir.”

fecr-i ati sanatçılarının başlıcaları; ahmet haşim, yakup kadri, fuad köprülü, refik halit, hamdullah suphi, şehabettin süleyman ve celal sahir’dir. ağır bir dil ve aruz ölçüsü kullanan bu sanatkârlar –ne yazık ki- fûnuncuların bir devamı niteliğinde olmuş ve taklitçilikle suçladıklarını ancak taklit edebilmişlerdir. (yazarın notu: poe, tabiî ki de haşim’i bu genellemenin dışında tutar.) aşk ve tabiatı kendilerine konu edinmiş şair/yazarların –belki de- en büyük hataları aşırı boyutta bir batı hayranlığı ve taraftarlığı olmuştur.

ancak birkaç toplantı düzenleyebilen ve varlığını oldukça kısa bir süre koruyabilen “geleceğin şafağı” 1911 yılında dağılmış ve poe’nun haşim’i dışında diğer temsilciler kendi yollarında eserler vermiş, milli edebiyata yönelmiş ve toplumsal sorunlara değinmeye başlamışlardır.

en çok –gene batıdan alınan- serbest müstezat nazım şekliyle şiirler veren ahmet haşim ise gerçeklikten kaçış niteliğindeki şiirlerinde istisnasız aruz ölçüsü kullanmış; karamsar bir musikisi olan ve akşam, şafak, göller, gece, yıldızlar, mehtap, gün batımı, tan kızıllığı konulu şiirler kaleme almayı sürdürmüştür. bu stabiliteyle, fecr-i ati’nin yalnızca en ünlü değil, bir bakıma tek gerçek temsilcisi olmayı hak etmiştir.

türk edebiyatı'nda bildiri yayınlayarak çalışmalara başlayan ilk gruptur.

meşrutiyet sonrasının tek edebi topluluğudur. ama eleştirmenler onları servet-i fünuncular gibi okul olarak nitelendirmezler.

meşrutiyet'in ilk aylarında, basının aşırı bir biçimde politikanın peşinde koşmasından ve sanatın unutulduğundan endişelenen bazı genç yazarlar, bir edebiyat grubu etrafında toplanmaya karar verirler. yakup kadri * nin önerisiyle grubun ismi fecr-i ati(yarının şafağı) olmuştur. 1909 yılında topluluk kurulur.

grubun çıkarmayı hedeflediği bir dergi vardır. fakat o sıralarda eski halinden oldukça uzak bir şekilde yayın yapan servet-i fünun dergisi, kapılarını gençlere açar, bu yüzden onlar da yeni bir dergi çıkarmaya ihtiyaç duymamışlardır. topluluk, edebiyat dünyasına bir beyanname yayınlayarak ve oldukça iddialı bir biçimde giriş yaparlar. memleketin bilime ve sanata muhtaç olduğunu bildirirler. bu da o dönemin politikasına duydukları tepkiden kaynaklanır.

topluluk genel olarak ortaya koyduğu sanat şahsi ve muhteremdir prensibine sadık kalmıştır. üyeler, şahsi bir yol tutmuşlardır. grubu sona götüren şey de üyelerin kendi başlarına hareket etmeleri ve sanat anlayışında hem fikir olmamalarıdır. ve en önemli sebep de fecr-i aticilerin, servet-i fünun ya da öteki edebiyat grupları gibi topluluk şeklinde hareket etmemeleridir. yani bir prestij müzik ailesi gibi olamadıkları için yıkılmışlardır.

grubun üyeleri;

ahmet samim, ahmet haşim, emin bülent, emin lami, tahsin nahit, celal sahir, cemil süleyman, hamdullah suphi,refik halit, şahabettin süleyman, abdülhak hayri, izzet melih, ali canip, faik ali, fazıl ahmet, mehmet behçet, mehmet rüştü, fuat köprülü, müfit ratib, süleyman fehmi, ismail suphi, nevin, ibrahim alaeddin, mehmet ali tevfik, hasan bedrettin

topluluk batılı anlamda bir edebiyat kulübü karakteri kazanmak istemişse de o sıralarda karmakarışık olan memleket meselelerine fazla uzak kalmaları, çok tartışılan yeni dil mi eski dil mi tartışmalarında kendi üyelerinin bile belirli bir tarafta olamamaları gibi sebepler yüzünden uzun ömürlü olamamışlardır.

grup üyeleri, şiirde; teoride parnasyen, sembolist, empresyonist ilkelere bağlıdırlar. romanda ise realist, natüralist akımlardan etkilenmişlerdir. bu yüzden onlara servet-i fünun'un 1908 sonrası devamıdır diyebiliriz.

fecr-i ati şairleri:

tahsin nihat,fuat köprülü, faik ali, mehmet behçet, emin bülent, ahmet haşim
ve yine bu gruba dahil olmak üzere fazıl ahmetmizah alanında eserler vermiştir.

fecr-i ati romancıları ve hikayecileri:

refik halit, yakup kadri, cemil süleyman, izzet melih

fecr-i ati'de tiyatro:

müfit ratib, tahsin nahit, şahabettin süleyman, refik halit, izzet melih, ali süha


fuat köprülü, yakup kadri, celal sahir, ahmet haşim, tahsin nahit, şahabettin süleyman, ahmet rasim, müfit ratib türk ve batı edebiyatı konusunda; fuat köprülü, celal sahir, müfit ratib, şahabettin süleyman, yakup kadri, izzet melih, tahsin nahit, fazıl ahmet, emin lami, ahmet haşim, refik halit, ali canip estetik ve sanat üzerine makaleleriyle büyük hizmetler vermişlerdir.

fecr-i aticiler, iki yıllık edebiyat yaşamlarında kendilerinden sonra gelecek milli edebiyatçıları olumlu yönde etkilemişlerdir.

lisede sınav kağıdına bir anlık kafa karışıklığı ile fecr-i sadık dönemi edebiyatçıları diye yazdığım edebiyat akımıdır.

2. meşrutiyet döneminde ortaya çıkmış bir edebiyat topluluğudur. fecr i ati topluluğu edebiyat ı cedide'ye bir tepki olarak doğdu. o yıllarda 20-25 yaşları arasında olan topluluk üyeleri arasında ahmet haşim, yakup kadri karaosmanoğlu, refik halit karay, mehmet fuad köprülü, ali canip yöntem gibi sonradan ün kazanacak olan şair ve yazarlar vardı. önceleri çeşitli dergilerde şiir ve yazıları yayımlanan bu genç edebiyatçılar, 1909'da bir basımevinin küçük odasında biraraya gelerek fecr i ati topluluğunu kurdular. bir dergi çıkararak görüşlerini dile getirmek istiyorlardı. o sırada yeniden yayıma başlayan servet i fünun dergisinde yazma olanağı buldukları için bu tasarıdan vazgeçtiler. 1910 yılında bu dergide görüşlerini bir bildiriyle dile getirdiler. türk edebiyatında ilk kez görüşlerini ortaya koyan, okura duyuran, edebiyat topluluğu da fecr i ati oldu.

sanat anlayışları ''sanat kişisel ve saygıdeğerdir'' anlamına gelen şu sözlerinde yoğunlaşıyordu: ''sanat şahsi ve muhteremdir''

dile, edebiyata ve toplumsal bilimlerin ilerlemesine hizmeti amaçlayan bu topluluk yetenekli sanatçıların biraraya gelmesiyle oluşan güçle halkı aydınlatmak istiyordu . bunun için topluluk üyelerinin kitaplarını yayımlamak ve bu kitaplardan bir kitaplık oluşturmak; batının önemli yapıtlarını türkçe'ye çevirmek; herkese açık toplantılarla halkın edebiyat ve sanat konularındaki görüşlerini geliştirmek; batıdaki benzer topluluklarla kültür alışverişi içinde olmak da topluluğun amaçları arasındaydı.

fecr i ati topluluğunun amaçları gerçekleşmedi. çünkü karşı oldukları edebiyat ı cedide akımının etkisinden kurtulamadılar.bu nedenle edebiyat ı cedide akımının sürdürücüsü sayıldılar. ayrıca sanatı bireysel bir uğraş olarak ele aldıkları için topluluk üyeleri arasında bir görüş birliği oluşmadı.yapıtlarındaki başlıca temel aşk ve doğa idi. ama bu iki temada da yapaylıktan ve zorlamalardan kurtulamadılar. topluluk çalışmalarını 1912 yılına kadar sürdürdü, daha sonra dağıldı. topluluk üyelerinden bazıları kurtuluş savaşı yıllarında gelişen milli edebiyat akımına bağlandı.

sonuç olarak, fecr i ati türk edebiyatında şair ve yazarları ortak bir amaç çevresinde ilk kez bir araya getiren topluluk ve edebiyatın çağdaşlaşmasında bir adım olmasıyla önemlidir. bunun dışında bir akım yaratmak, bir edebiyat anlayışı ortaya koymak gibi özellikleri yoktur.