1838 senesinde afganistan’da doğup, 1897 de istanbul'da vefat etti. din bilgisi azdı. zındıkların kitaplarını okuyarak dinden çıkmıştır. bir aralık ruslar tarafından satın alınarak, ana vatanı olan afganistan’a karşı casusluk yaptı. dinine ve vatanına hıyanet etmekten çekinmedi. ingiliz masonları ile de işbirliği yaparak zengin oldu ise de, osmanlı şeyh-ül-islamı hasan fehmi efendi, onun cahilliğini ve zındıklığını ortaya koydu. 1944 de, kemikleri, istanbul’dan, kabil’e nakil edildi.
mason idi. mısırlı edib ishak, ed-dürer kitabında, bunun kahire mason locası reisi olduğunu yazmaktadır. bütün masonlar gibi, çeşitli kılıklara girerek, islamiyet'i içerden yıkmaya çalışmıştır.
dr. muhammed reşad, dört yüzün üstünde önemli kaynaktan hazırladığı efgani etrafında makaleler isimli kitabında özetle diyor ki:
çok önemli bir kaynak olan sicilli osmanide efgani’nin iranlı bir şii olduğu belirtilmektedir. manastırlı naibi efendi ve o devrin şeyh-ül-islamı, büyük âlim hasan fehmi efendi tarafından kâfir olduğuna fetva verildi. afganistan hakkında ruslara casusluk da yapan, dinine ve vatanına hıyanet etmekten çekinmeyen efgani, mason olmadan önce de, hiç bir zaman masonluğu kötülememiştir. hatta dehrilere [dinsizlere] yazdığı reddiyede masonluktan hiç bahsetmemesi manidârdır. gittiği her yerde, sicilli masonlar tarafından himaye görmüş, ingiliz masonları ile de işbirliği yapmıştır. birden fazla mason locasına kayıtlı olan efgani, mısır’daki iskoç locasından kovulmuşsa da, kendisi bizzat mason locası kurmuş, çömezleri bu locaya girmiştir. edward brown, efgani’nin özel mason eldiveni ile bir resmini neşretmiştir.
efgani, hem türkçü, hem islamcı görünmeyi başarmıştır. mehmet emin yurdakul, ziya gökalp, a. agayef hep efgani’den destek görmüştür. mesela m. emin yurdakul’un, "ben bir türküm, dinim cinsim uludur" şiirini efgani çok beğenmişti. o zamanki islamcı sebilürreşad dergisi, ırkçılığı tenkit eden makaleler neşrederken, ırkçılar da, efgani’nin ırkçılığı öven makalesini tercüme edip yayınlayınca islamcıların sesleri, solukları kesilmişti. efgani, makalesinde diyordu ki: “ırkçılık dışında saadet yoktur. insanları birbirine bağlıyan iki bağ vardır: biri dil, biri de din birliğidir. dil birliği, ırk ve milliyet birliği demektir. şüphesiz, bu birliğin dünyadaki beka ve sebatı dinden daha devamlıdır.”
efgani, mısırda da arap ırkçısıdır. (arap ırkının sınırını belirleyecek ölçü din ve mezhep değil, araplık ölçüsüdür) demiştir. ıı. abdülhamid han, hatıratında diyor ki:
(hilafetin elimde olması ingilizleri hep tedirgin etti. blund adlı bir ingiliz ile efgani adlı bir maskaranın el birliği ile ingiliz hariciyesinde hazırladıkları bir plan elime geçti. efgani’yi yakından tanırdım. tehlikeli bir adamdı. bana bir ara mehdilik iddiasıyla bütün orta asya müslümanlarını ayaklandırmayı teklif etmişti. derhal reddettim. bu sefer blund ile işbirliği yaptı. kendisini istanbul’a çağırttım. bir daha istanbul’dan çıkmasına izin vermedim.)
istanbul yüksek islam enstitüsü eski müdürü ve öğretim üyesi ahmet davudoğlu hoca da diyor ki:
1355 numara ile şarkın yıldızı locasına kayıtlı bir mason olan, islam’a duyduğu güvensizliği açığa vurmaktan çekinmeyen ve peygamberlik sanatlardan bir sanattır diyen efgani, bir ilim adamı değil, siyasetle uğraşan bir nankördür. fesatçılığı sezilince ulema tarafından istanbul’dan kovulmuş, mısır’a kaçmıştır. (din tahripçileri)
prof. m. kaya bilgegil, ziya paşa isimli kitabında, (efgani, her mason gibi islamiyet’i içerden yıkmaya çalışmıştır) diyor. mısır’da kurulan mason localarının başına gelen c. efgani ve m. abduh, müslümanlar arasında masonluğun yayılmasına çok yardım ettiler. (les franco-maçons s.127)
ingiliz belgelerine göre bir ilaha inanmayı şart koşan iskoç mason locası'na üye iken, buradan ateistlik ithamıyla kovulmuş, o da ateistliğin makbul sayıldığı fransız grand orient locası'na reis olmuştur. (dr. m. reşad, efgani etrafında makaleler)
[bir konferansın ardından
ilim yayma cemiyetinde efgani efsanesi üzerine bir konferans verildi. konuşmacı, dr. m. reşad, medya önüne çıkmayı sevmeyen, mütevazı genç bir araştırmacı idi. resim çekip konuşmasını gazetede neşredemedik. efgani etrafında makaleler adıyla bir kitap da neşretmişti.
konferansı da bu kitabının açıklaması mahiyetinde idi. bu kitap, 400’ün üzerinde kaynak taranarak hazırlanmış, ciddi bir eserdir. aşağıdaki konuşmaların kaynağı için kitaba bakılabilir. dr. muhammed reşad özetle dedi ki:
abduh, efgani’ye diyor ki:
"azametli mevlâm, siz nefsimizde olanların cümlesini bilirsiniz. bizi en güzel bir şekilde yarattın ve resminiz ki yeri, kıble-i salâtımızdır."
reşid rıza da efgani’yi övmekte, abduh’tan aşağı kalmaz:
"irfan ağacı, iyilikler ve lütuf cennetinin efendisi, her alınan nefeste ecri bulunan büyük imam, kendisinde en mükemmel bir biçimde güzellik sırrı tecelli eden.." diyor.
renan; (islamiyet ilme ve felsefeye daima eza etmiş ve nihayet onları boğmuştur. insan zekası için islamiyet çok zararlı olmuştur) diyor. efgani, bunca hezeyan karşısında bir misli hezeyan da kendi ilave edip şunları yazdı:
"ilmin tekamülünde islam’ın bir mani teşkil ettiği doğru ise de, bu maninin bir gün ortadan kalkmayacağını söylemek mümkün müdür? ben renana karşı müslümanlığı değil, cehalette yaşamaya mecbur kalacak yüz milyonlarca insanı savunuyorum. müslümanlığın, ilmi ve ilmi tekamülü yok etmek istediği bir gerçektir." (10 ekim 1996, türkiye)]
(metuss, 12.03.2005 09:29 ~ 19.05.2006 23:50)
iran şahı 1889'da sergi için avrupa'ya geldiğinde, cemaleddin'e ''kafirler arasında ömür tüketeceğine iran'a dönmesini'' önerdi. önemli bir görev vereceğini ima etmekten geri kalmadı. cemaleddin de koşullarını söyledi: ''bir anayasa yapılmalı, seçimler olmalı, 'uygar ülkelerde olduğu gibi' yasa karşısında herkes eşit olmalı ve yabancı devletlere verilen aşırı ödünler kaldırılmalı'' idi. iran'ın durumu, yıllar boyu karikatürlerimize konu edilmişti. iran'da yol yapma tekelini ellerinde tutan ruslar, şimdi de askeri eğitimi üstlenmişlerdi. bir kazak tugayı kurmuşlardı. bu, iran ordusunun en iyi donatılmış tugayı idi ve doğrudan çarın komutanlarından emir alıyorlardı. buna karşılık ingilizler, bir lokma ekmek karşılığında bütün madenlerin ve ormanların işletmesini üstlenmişlerdi, ayrıca banka sistemini ellerinde tutma hakkını elde etmişlerdi. avusturyalılara gelince, onlar da posta idaresi' ne el koymuşlardı. cemaleddin, mutlakiyetçiliğe son vermesi ve yabancılara verilen ödünlerin kaldırılmasını istemişti. [amin maalouf, (1988), semerkant]
'islahatçı ve ihtilalci' bir kimlik. dönemin şahını tahttan indirebilmek için türlü yollar aramış, bunun üzerine vatan haini ilan edilmiş, ülkesinden kaçarak sultan abdülhamid e sığınmış ve ömrünün son günlerini istanbul da yarı tutsak halde geçirmiştir.
