sanayi devrimiyle birlikte çatışmaya başlayan avrupa ülkeleri ekonomilerinin çatışmalarını savaşa dönüştürdükleri eylem. zaten o sıralar beklendiği anlaşılmakla beraber, ülkemiz ilk ve orta öğretim kurumlarında avusturya macaristan imparatorunun bir sırp genci tarafından öldürülmesinden mütevellit" başladığı öğretilen savaş. bitimiyle beraber avrupa'da yol açtığı büyük yıkımlar siyasal yapıların hızla değişmesine de neden olmuştur. (bkz: adolf hitler)
önceki savaşlar kara ve deniz olmak üzere iki boyutlu sürerken birinci dünya savaşında bunlara denizaltı ve hava da eklenmiştir.uçak,denizaltı ve zehirli gazların ilk kullanıldığı savaştır.en belirgin özelliği ilk topyekün savaş olmasıdır.
ikincisi çıkmasaydı, "büyük savaş" olarak adlandırılacak olan dünya savaşıdır. ikinci dünya savaşına kadar bu isimle adlandırılmıştır. ayrıca, meydan savaşlarının bittiğinin ve yeni bir tür - siper savaşı olarak adlandırılan- savaş döneminin en önemli ilk büyük savaşıdır. savaş, batıda marne hattında kilitlenir ve burada karşılıklı kazılan siperlerde aylarca, hatta yıllarca iki taraf da birbirine üstünlük kuramaz. ilklerin savaşı olarak adlandırılır. ilk kez kimyasal silah bu savaşta kullanılır, yine ilk tank da ingilizler tarafından bu savaşta kullanılır. uçak, hava kuvvetleri ve hava bombardımanı da...- gerçi ilk olarak meksika iç savaşında kullanılır uçak ama hem işlevi daha az hem de bu denli büyük bir savaş değildir- almanlar ingiliz deniz üstünlüğünü kırmak için denizaltı kullanır, fransızlar şarapnel parçalarından korunmak için ilk kez miğfer kullanır ve sonraları diğer ülkeler de... çağımızın topyekün savaş anlayışının başlangıcıdır. artık belirli bir cephe kavramı ve sivil asker ayrımı kalmamıştır. herkes hedeftir.
neticesinde ikinci dünya şekillenmiş, ve o kadar beğenilmiştir ki bu savaş, çok kısa bir süre içinde devamı çekilmiş ve ikinci dünya savaşı sahne almıştır. ikinci dünya savaşından sonra da üçüncü dünyanın kurulduğunu söylememe gerek yok galiba.
(bkz: üçüncü dünya ülkeleri)
her iki tarafında, itilaf ve ittifak devletleri, babayı aldığı savaştır. amerika'nın her boka maydonoz olma olayının ise miladıdır. savaşa gimemiş, sadece silah satmakla yetinmiş bu da yetmezmiş gibi binlerce kilometre öteden 14 maddeden oluşan wilson ikelerini beyan etmiştir.
enver paşa ve ittihatçılar'ın ilk başta ingiltere yandaşı bir tutum sergileyip ingiltere yanında girmek isteyip, ingiltere'den sessiz bir siktir yiyince almanya ile flörte başlayıp, enver'in bilgisi dahilinde olmak suretiyle alman genelkurmay başkanı'nın bubi tuzaklarıyla savaşın içine adım adım çekilmiş ve enver paşa sağolsun babaların babasını aldığımız güzide bir savaşımızdır.
avrupa'nın sömürge ihtiyacı ve almanya'nın endüstriyel açıdan gelişmesiyle birlikte pazarda pay sahibi haline gelmesi. uzakdoğu'da çin ve japonya'yı hakimiyet altına alamayan avrupalılar'ın balkanlar ve ortadoğu'ya yönelmesi.
siyasi nedenler;
1) alman militarizmi
almanların diplomasi açısından temelsiz olması ve coğrafi açıdan saldırıya uygun oluşu alman militarizmini körükleyen etken oldu. askeri olarak her zaman hazırlıklı olma ihtiyacı yüzünden disiplinli bir orduya sahipti. zamanında bismarck'ın da çekindiği şeylerden birisi olan fransa ve rusya ile aynı anda savaşma riskini yok etmek için ayrıntılı bir savaş planına ihtiyaç vardı. alman genelkurmay başkanı schlieffen tarafından hazırlanan plana göre*, almanya fransa'ya tüm gücüyle saldıracak, fransa en geç 6 hafta içinde düşecek, rusya o sırada seferberliğini anca tamamlayabileceği için iki cepheli savaş tehdidi olmayacaktı.
2) güş dengesinin değişmesi
1870lerden sonra, avrupa uyumu gücünü yitirdi. güç dengesi kararsız ve aşırı hassas hale geldi. bütün devletler, en ufak meselede birbirlerine karşı silah çekme halindeydiler ve bu kızgın ortamda ilk darbeyi vuran taraf olmak önemliydi*. savaş teknolojilerindeki gelişmeler de orduların hızlarını ve müdahele çabukluğunu arttırmıştı.
bu nedenle de, schlieffen planı'nın daha sağlıklı işlemesi için almanya, rusya'nın seferberlik ilanını savaş nedeni sayacağını ilan etti.*
3) osmanlı devleti'nin paylaşılması
balkanlardaki karışıklıklar osmanlı'nın yaptığı reformlara rağmen dinmiyordu. avrupa devletlerinin buradaki çatışmaları da buradaki karışıklığı körüklemekteydi. bir diğer sorun da fransız ihtilali'nin ardından balkanlar'a hızla yayılmış olan ulusal bağımsızlık düşüncesiydi.
balkanlar'da avusturya - rusya çekişmesi, boğazlarda alman - rus üstünlüğü problemi, ingiltere'nin hindistan yolu üstündeki yakındoğu'ya egemen olma düşüncesi ve fransa'nın suriye'yi elde etmek istemesi osmanlı devleti'ni savaşın ortasına itti.
-savaşın genel özellikleri-
-dünya savaşı. ilk anda kimse bunun bir dünya savaşı olduğunu düşünmüyordu. 1914 yılının ağustos ayında pek çok yerde büyük savaş* olarak adlandırılıyordu. daha sonra savaş diğer kıtalara sıçradığında dünya savaşı adını aldı.
- 4 yıl 4 ay sürmüştür.
- daha önceki savaşlarda kesin amaçlardan sözedilebilir. ancak bu savaşta amaç belirlemek zordur. savaşan ülkeler, amacını, nerede biteceğini, ne için savaştıklarını unutmuşlardır.
- yeni silahlar kullanıldı. eski savaşlar kara ya da deniz savaşıyken, dünya savaşı'nda denizaltılar ve zeplinler kullanıldı. hava savaşları yaşandı. tank ilk kez kullanıldı. aynı teknolojilerin herkeste olması sebebiyle savaş çoğu zaman kilitlendi, bazen kimse birbirine üstünlük kuramadı.
- topyekün bir savaştır. askerlerin yanısıra, siviller de hedef oldu. savaşın kilitlendiği noktalarda propaganda önemli bir silah haline geldi. psikolojik açıdan birbirini en çok yıpratan taraf kazançlı çıktı.
-savaş büyük bir yıkıma yol açtı. galip devletlerin bile toparlanması uzun sürdü.
-savaşın çıkışı-
28 haziran 1914 günü, ferdinand saray bosna'da öldürüldü. öldüren kişi sırp kökenli olsa da, avusturya tebasından olması ve olayın olduğu toprakların avusturya toprakları olması bakımından olay avusturya'nın iç meselesi idi. ancak daha sonra, katilin aşırı sırp milliyetçisi kimi örgütlerle bağlarının ortaya çıkması neticesinde olay sırp - avusturya arasındaki bir mesele haline geldi. sırbistan güçsüz bir devlet olsa da arkasına rusya'yı almış ve bu nedenle de kendine güvenen bir devlet. avusturya-macaristan ise, almanya'yı arkasına aldığı için kendine güvenen, ama almanya'nın tahmin etmediği kadar da heyecanlı bir devlet. olaylara, çok sert şekilde tepki gösterdi ve çok geç kalınmış bir şekilde 23 temmuz 1914'te sırbistan'a 48 saat süreli bir ultimatom verdi.
sırbistan ultimatomu açıkça reddetmedise de, konuyla alakalı hiç bir eylemi de olmadı, kaçamak davrandı.
avusturya ultimatom'un 48 saatlik süresinden 3 gün sonra, 28 temmuz 1914'te belgrad'ı bombalamaya başladı. savaş avusturya/macaristan - sırbistan savaşı olarak devam ederken, 31 temmuz 1914'te rusya genel seferberlik ilan etti. schlieffen planı'na göre bu savaş nedeniyken, almanya önce rusya'dan seferberliği durdurmasını istedi, red cevabı aldı. bunun üzerine almanya, 1 ağustos 1914'te rusya'ya, 3 ağustos'ta da fransa'ya savaş ilan etti. korktuğu iki cepheli savaşa kendi kendine giren almanya'nın düşüncesi, bu şekilde davranarak, olduğundan güçlü görünmek ve böylece rusya'nın çekinmesini sağlamaktı.
almanya fransa'ya daha çabuk ulaşabilmek için, ovalardan oluşan belçika-fransa sınırını kullanmak istedi. ancak belçika hukuken tarafsızlık statüsü altındaydı ve herhangi bir savaşta herhangi bir ülkeye yardım etmesi, herhangi bir ülkeyle ittifak yapması mümkün değildi. almanya bunu bildiği halde belçika'dan zararsız geçiş talebinde bulundu. belçika ingiltere'yi de arkasına aldıktan sonra, bu talebi doğal olarak reddetti. bunun üzerine almanya, belçika'ya savaş ilan etti ve belçika'ya girdi. belçika'da da ummadığı bir direnişle karşılaştı. ingiltere ise 4 ağustos 1914'te almanya'ya savaş ilan etti ve dünya savaşı gerçekten başlamış oldu. belçika direnişiyle schlieffen planı'nın çöküşü hissedilmeye başlandı. fransa'da da ciddi bir direnişle karşılaşan almanya, fransa'yı bitiremedi.
6 ağustos 1914'te rusya avusturya/macaristan'a savaş ilan etti. ağustos ortalarında japonya almanya'ya bir ultimatom verdi ve çin'de almanya'nın sahip olduğu sömürgeleri istedi, reddedildi. ağustos'un son haftası, japonya almanya'ya savaş ilan etti ve caroline, marshall, marianne'yi işgal etti. almanya avrupa'daki sorunları yüzünden japonya'ya müdahale edemedi ve japonya istediklerini alarak 3-4 ayda savaş sahnesinden çekildi.
fransa'nın marne kıyısında kurduğu savunma hattı almanlar'ı durdurdu. ancak fransızlar da yeterli güce sahip olamadıkları için almanlar'ı tamamen atamadılar. fransa ile savaşın kilitlenmesi üzerine almanlar rusya'ya yüklendi. hindenberg komutasındaki alman ordusu, tannenberg'de rusları pusuya düşürdü ve 120.000 esir aldı.
-osmanlı devleti'nın savaşa girmesi-
ingiltere ile arası açılmış durumdaki osmanlı devleti, almanya'ya yanaştı. osmanlı devleti'nin ekonomisini almanya kontrol etmeye başladı. osmanlı'yı savaşa sokmak için de rus sınırları içindeki türkleri bir araya toplama fikrini kullandı.
osmanlı devleti'nin 30 milyon dolara ingiltere'de yaptırdığı iki zırhlı gemiye ingiltere savaş sonuna kadar el koyduğunu açıkladı. gerilim arttı. daha sonra ingiltere bu gemileri asla vermeyeceğini açıkladı. osmanlı devleti de almanya ile çeşitli antlaşmalar yaptı. bu antlaşma maddeleri içinde, rusya osmanlı devleti'ne savaş açarsa, almanya'nın osmanlı devleti'ne yardım edeceği yönünde bir madde de vardı*.
alman zırhlıları goeben ve breslav, herhangi bir ücret talep edilmeden, osmanlı devleti'ne satıldı.
bu iki gemi 29 ekim 1914'te, enver paşa'nın bilgisi dahilinde, türk mürettebata gemilerin kullanım tatbikatları için manevra yapmak üzere karadeniz'e açıldılar. ardından, enver paşa'nın bilgisi dahilinde, alman deniz kuvvetleri komutasında, odessa ve sivastopol'u bombaladılar. osmanlı devleti savaşa girmiş bulundu.
osmanlı devleti savaşa girince yeni cepheler açıldı, ancak almanya'ya yararı olacak bir başarı elde edemedi.
-mart 1915'te, itilaf devletleri ve rusya arasında, boğazların yönetimini rusya'ya veren bir anlaşma imzalandı.
- italya üçlü ittifak belgesini imzaladığı halde müttefikleri olan avusturya ve almanya'nın yanında değil, savaşta bile değil. savaş başladığında da halen pazarlık içinde ve ingiltere ile fransa'dan avusturya'nın dalmaçya kıyılarının kendilerine verileceği sözünü alınca nisan 1915'te avusturya'ya savaş ilan etti.
- bulgaristan, sırbistan'a karşı almanya'nın yanında savaşa girdi.
almanların u-boatlarla batırdığı ingiliz ticari gemilerinde amerikalıların da olması yüzünden almanya ile abd'nin arası açıldı.
- galiçya bölgesinde rusya karşısında zorlanan avusturya'ya yardım için bölgeye 33.000 osmanlı askeri gönderdi.
-ağustos 1916'da romanya savaşa girdi. almanya ve avusturya, bükreş'e 4 ayda girdiler. böylece buğday ve petrol depoları sayesinde alman bloğu rahat bir nefes aldı.
-amerika birleşik devletleri'nin savaşa katılması-
abd, 1917 yılına kadar savaşa girmedi.
rusya devrimin eşiğinde ve savaşta etkisizleşmeye başladı, ingiltere yeni bir müttefik aramaya başladı ve o esnada ilişkilerinin iyi olduğu amerika'yı savaşın içine itmek için neden aramaya başladı.
bunlardan birisi, almanlar'ın sürekli batırdığı ingiliz gemilerinde ölen amerikalılar, diğeri ise zimmermann telgrafı.
amerika, 6 nisan 1917'de almanya'ya savaş ilan etti.
sovyet devrimi ile birlikte rusya savaştan çekildi ve almanya amerika'ya rağmen biraz olsun rahatladı.
mart 1918'de, brest-litovsk antlaşması ile rusya savaştan çekildi.
mayıs 1918'de romanya savaştan çekildi.
eylül ayında bulgaristan, ekim'de osmanlı devleti savaştan çekildi.
kasım'da avusturya/macaristan, kasım ortalarında almanya rethandes'te ateşkes yaptı ve savaş bitti.
-savaşın sonuçları-
ekonomik açıdan savaşın her iki tarafı için de büyük yıkım oldu. savaşta toplam 8,5 milyon insan öldü. toplam harcanan para £41,5 milyar.
siyasal açıdan, insanların dış politikaya olan ilgileri arttı.
avrupa'nın konumu zayıfladı, amerika güçlendi.
japonya avrupa için önemli bir tehdit haline geldi.
milletler cemiyeti* kuruldu.
-barış görüşmelerinin başlangıcı-
barış görüşmeleri 18 ocak 1919'da paris'te başladı.-alman birliği'nin ilanı: 18 ocak 1871- görüşmeler yine, almanya'nın birliğini ilan ettiği versailles sarayı'nda başladı. ilk antlaşma da, 28 haziran 1919 tarihinde almanya ile imzalandı.
paris barış konferansına katılımın fazla olmasına sevinilmesine rağmen, konferansa yenik devletler çağırılmadı, tarafsız kalmış olan ülkeler çağırılmadı, rusya çağırılmadı. konferansta galip devletler ve lobi faaliyetleri için gelen çeşitli gruplar vardı.
"the truth was, in 1914, germany doesn't want war. yes, there's an arms race but it's britain who's leading it. so why does no one admit it? that's why (bir anıtı göstererek). the dead. the body count. we still don't like to admit the war was even partly our faults, cos so many of our people died. and all the mourning's veiled the truth. ıt's not 'lest we forget', it's 'lest we remember.' see that's what all this is about. the memorails, the cenotaph, the two minute silence. becase there is no better way of forgetting something than by commemorating it."
"gerçek şu ki 1914 yılında almanya savaş istemiyordu. evet bir silahlanma yarışı vardı ama ingiltere zaten önde gidiyordu. peki neden kimse bunu itiraf etmiyor? bunun yüzünden (bir anıtı göstererek). ölüler. cesetler. savaşın, bizim hatamız nedeniyle olduğunu itiraf edemiyoruz çünkü çok fazla insanımız öldü. ve bütün bu ağıtlar da, gerçeğin üstünü örttü. bunlar, 'unutalım' diye değil, 'hatırlayalım' diye dikiliyor. işte bütün sebebi bu. abideler, anıt mezarlar, iki dakikalık saygı duruşları. çünkü bir şeyi unutmanın en kolay yolu, onu anmaktır."
vakti zamanında tarafımdan yapılmış bir calışmanin bir bölümünü aktarmak istedim. umarim mazur gorulur.
(...)
balkan savaşı biteli henüz bir yıl olmasına rağmen osmanlı ımparatorluğu son kez kendini bir savaşın daha içinde bulacaktı. zamanın ıttihatçı hükümeti bu savaşta neden ittifak devletlerinin yanında savaşa girdiği bugün bile hala tartışma konusudur.
bunun gerekçeleri şu şekilde açıklanabilir. ıttihat ve terakki hükümeti savaşta tarafsız olmanın kendileri açısından sofradaki menünün bir parçası olmak, savaşta yenen kuvvetlerin paylaşımına tabii tutulmak olduğunun bilincindeydi. oysa eğer bu paylaşım savaşının taraflarından birisi olup masada yer almak istiyorsa taraf olmak zorunda olduğunu da net bir şekilde fark etmişlerdir.
zaten balkan savaşları sonrası avrupa'da belirgin bir bloklaşma meydan gelişmişti. ışte ıttihatçı hükümet bu bloklardan güçlü olanı yani ıngiltere , rusya ve fransa'nın yer aldığı blokla ittifak arayışına girdi. bunun için öncelikle kendi ülkesi içinde çok etkili olan ıngiltere ile ittifak arayışına girdi. fakat ıngilizlerden ret cevabı alındı. daha sonraki arayışı ise fransa ile olmuştur. fransa da eğer daha doğuda bir müttefik olacaksa bunun rusya olacağını düşündüğü için bu teklifi reddetmiştir. bundan sonraki adres ise ıttifak devletleri olarak anılan almanya, avusturya-macaristan ittifakı olmuştur. çünkü osmanlıların başka seçeneği kalmamıştı. yoksa bu seçenek ıttihatçıların koyu bir "almancı"olmalarından dolayı değildir
görüşmeler sonrası 2 ağustos 1914'te almanya ile osmanlı ımparatorluğu arasında bir anlaşma imzalandı. 1 ağustos'ta yani bir gün öncesinde almanya rusya'ya savaş açmıştı. bu anlaşma ile osmanlı savaşa girmiş bulunuyordu.
osmanlı ımparatorluğu askeri, ekonomik ve iç iletişim açılarından ciddi savaşı götürecek bir durumda değildi. almanlar pekâlâ bunun farkındaydı, ama onlar için osmanlı ittifakının çekiciliği osmanlı ordusunun birkaç ay içerisinde bitmesi beklenen bu savaşa olacak katkısı değil, bu ittifakın fransız ve ıngiliz sömürge imparatorluklarındaki müslümanlar ve balkanlar üzerindeki etkisinde yatıyordu. ayrıca osmanlılar rus gemilerinin boğazdan geçişini de etkili şekilde engelleyebilirlerdi.(zürcher,2000,sf.166)
osmanlı almanya'nın ıtilaf devletlerinden kaçan iki gemisini boğazlarda saklayıp daha sonra bunları satın aldığını belirtmiştir. bu gemilerin isimlerini yavuz ve midilli olarak değiştirip karadeniz'e geçirmiş ve rus limanlarını bombalayarak savaşa girdiğini fiilen göstermiştir.
(...)
osmanlı devletinin, 770 bini asker olmak üzere yaklaşık 3 milyon kayıp verdiği savaştır. bu rakam o zamanki toplam nüfusun yaklaşık yüzde 14'üne denk gelmektedir.
