-dikkat uzun giri-
türk tarihinde yer tutmuş bilim, kültür, sanat, politika ve spor dünyasının önde gelen isimlerinin hürriyet jürisi tarafından belirlendiği geçtiğimiz 1000 yılın türklerinin yer aldığı güzel bir çalışma.
bilim
cahit arf:
cahit arf, dunya ile 1902 yilinda selanik'te tanisti. dunya ise onu gezegenin en buyuk matematikcilerinden biri olarak tanidi. kendi adi verilen halka teorisi ile matematikte koskoca bir yuzyila damgasini vurdu.
ılginctir ki, pek cok cocuk gibi ilkokul siralarinda matematik dersini hic sevmedi. balkan savasi'yla birlikte ailesi selanik'ten ıstanbul'a goc etti. 13 eylul 1980'de karadeniz teknik universitesi'nde onur doktorasini aldigi torende yaptigi konusmada, o yillari soyle anlatti:
‘‘bir mahalle cocugu kavrami vardi ailemde. beni sokaga koyvermezlerdi. cunku mahalle cocugu olabilirdim ve bu da ozenilecek bir sey degildi. bu hava icinde bir cocuk kendi icine kapaniyor, oyununu kendi basina kuruyor. cocuklugumda mutemadiyen kagittan oyuncaklar yaparmisim. bu bir bakima faydali olmus. oyuncak icadediyor ve mutemadiyen etrafimi musahade etmeye calisiyordum.’’
matematik hevesi olmamakla birlikte lineer denkleme dayali problemleri cozmekte zorlanmayan arf'deki yetenegi besinci sinifta okurken karsilastigi lise mezunu bir ogretmen ortaya cikardi. ıstanbul'a gidip disci olabilmek icin ogretmenlik yaparak para biriktiren bu genc, arf'in kendine guven duymasini sagladi. arf, bu hizla okulda buyuk basarilar elde etti ve babasi tarafindan fransa'ya gonderildi.
arf halkaları
lise ve yuksekogrenimini fransa'da tamamladi. turkiye'ye dondukten sonra bir sure galatasaray lisesi'nde ogretmenlik yapti. docent adayi olarak ıstanbul universitesi matematik bolumu'ne gecisin ardindan 1937'de doktora yapmak icin gottingen'e gitti. burada yaptigi doktora calismasi, onun dunya capinda taninmasina yol acti.
alman matematik dehasi hasse'nin uyarilarina karsin non-komutatif class field uzerinde tek basina bir bucuk yil calisarak doktorasini tamamladi. arf'in bu calismasiyla elde ettigi sonuclarin bir kismi literature ‘‘hasse-arf teoremi’’ olarak gecti.
doktora tezini 1938'de bitirdikten sonra hasse'nin onerisiyle bir yil daha gotting'de kaldi. bu ise onun icin yeni bir calisma donemi oldu ve matematikci e. witt'in, ilk adimini attigi kuadratik formlar teorisini onemli olcude tamamladi. bu sekilde dunya literaturune ‘‘arf ınvaryantani’’ olarak gecen invaryanti ortaya cikardi. cahit arf'i dunyaya tanitan bu bulus olmustu.
savas yillari sirasinda ıstanbul universitesi’ne gelen du val isimli ıngiliz matematikci, arf'in yasaminda onemli olacak bir sayfanin daha acilmasini sagladi. du val'in anlattigi teoride, geometrik argumanlarin arkasinda etkin cebirsel kavramlarin varligindan soz eden arf, bu iddiayi kanitlamak icin bir hafta eve kapandi. evden ciktiginda, birtakim halkalardan soz etti. o halkalara ‘‘arf halkalari’’ kapanislarina da ‘‘arf kapanisi’’ denildi.
matematik cozumlerinin mekanik problemlerine uygulanmasinin en iyi orneklerini veren arf, genc bir matematikci kusaginin yetismesine katkida bulundu. arf, bilimi turkiye'ye sevdirmek icin cok ugrasti.
matematigi ‘‘tumevarimsal bir bilim’’ olarak tanimlayan arf, bu bilimin sonsuz kumeler icin gecerli oldugunu altini cizerek matematik-olumsuzluk iliskisini soyle acikliyordu: ‘‘bu sonsuzluklari tumevarimsal bir sekilde kavriyoruz ve kavradigimiz zaman da o sonsuzlugu hissediyoruz. ve bu bize mutluluk veriyor. cunku olumu unutuyoruz.. herkes olumsuz oldugu alanda calismak ister. ben de matematikte kendimi olumsuz hissettim...’’
bilim adamligini bir yasam bicimi olarak surduren arf, 90 yasinda olurken bile matematik calismalarina devam ediyordu.
takiyuddin (16. yy)
osmanli doneminin ilk astronomu. 1571'de ıkinci selim tarafindan muneccimbasiliga tayin edildi ve birkac yil sonra ıstanbul'un ilk rasathanesini kurdu. yaptigi gokyuzu olcumlerinin gunumuzde dogrulugunun anlasilmasi ve gelistirdigi diger metodlar, takiyuddin'in dunyanin en onemli astronomi bilginleri arasinda yer edinmesini sagladi.
muteferrıka (1670-1745)
turkiye'ye ilk yerlesik matbaayi getiren kisi. aslen macar olan ve sonradan muslumanligi secen mutefer-rika, 1728'de ıstanbul'da kurdugu matbaasinda bastigi eserlerle 'ilk turk yayincisi' unvanini da aldi.
pırı reıs (1456-1554)
turk amirali ve kásifi. asil meslegi askerlik olan piri reis tarihe kumanda ettigi savaslarin yanisira denizcilikle ilgili olarak yaptigi teknik icatlarla ve colombus haritalarini turkce'ye uyarlamasiyla gecti.
gevher nesıbe (13.yy)
selcuklu hukumdari giyaseddin keyhusrev'in kizkardesi ve adina hastahane kurulan ilk kadin. sultan giyaseddin, gevher nesibe'nin olumunden cok kisa bir sure once yaptigi vasiyeti yerine getirdi ve 1205'te kayseri'de onun adina buyuk bir hastahane kurdu.
ulug bey (1393-1449)
timur'un torunu olan hukumdar ve astronomi bilgini. semerkand tahtinda oturdugu sirada semerkand'i dunyanin en seckin bilim merkezlerinden biri yapti ve doneminin en gelismis rasathanesini de burada insa ettirdi. ulug bey'in asirlarca once cizdigi gokyuzu haritalari modern orneklerle sasirtacak benzerlikler gosterir.
kátıp celebı (1609-1658)
eserleri bati dillerine cevrilen ilk turk bilim adami. tarihten cografyaya, dinden teknolojiye ve devlet yonetimine kadar hemen her alanda yazdi. 'kesfu'z-zunun' adli unlu kitap katalogu, 1835-58 yillari arasinda avrupa'da yayinci flugel tarafindan latincesiyle beraber basildi.
a. cevdet pasa (1822-1895)
osmanli hukuk ve tarih biliminin en unlu adi. tarihten cografyaya, hukuktan dine kadar verdigi cok sayida eser arasinda osmanli hukuk sisteminin en buyuk reformu sayilan 'meccele' isimli o donemin medeni kanunu en onemli yeri tutar.
hulusi behcet (1889-1948)
1947'de kendi ismiyle anilan ‘‘behcet’’ hastaligi ile dunya tip literaturune gecti. frengi konusundaki degerli calismalari ve behcet hastaliginin tanimlanmasindaki cabalari nedeniyle, 1975'te hulusi behcet anisina tubıtak hizmet odulu konuldu.
feza gursey (1921-1992)
kuramsal fizikci. kuantum mekaniginde grup kuramina onemli katkilar sagladi. matematiksel fizik, yuksek enerji ve temel parcaciklarin bakisim ozellikleri alanlarinda calismalar yapti. m. gunaydin'la birlikte fizikte bulunmayacagi sanilan ‘‘ayricalikli gruplar’’in belirleyebilecegi bakisimlari arastirarak, bu grubun birlesik grup olabilecegini gosterdi.
gazı yasargıl (1925-)
dunyanin onde gelen teorisyen ve teknisyen beyin cerrahi. zurih universitesi tip fakultesi norosirurji departmani baskanligini yuruttu. ulusal ve uluslararasi duzeyde bilimsel odulleri bulunuyor. norosirurji ile ilgili 4 bilimsel dergide surekli hakemlik yapiyor. gectigimiz gunlerde abd tarafindan, ‘‘asrin hekimi’’ unvaniyla odullendirildi. halen arkansas universitesi tip fakultesi norosirurji anabilim dali ogretim uyesi.
halıl ınalcık (1918-)
osmanlilarin ekonomik ve toplumsal yapisi arastirmalariyla tanindi. uluslararasi alanda, gunumuzun yasayan en buyuk osmanli tarihcisi. bilkent universitesi tarih bolumu ogretim uyesi.
ekrem akurgal (1911-)
hitit, frig, urartu, gec hitit arastirmalariyla anadolu arkeolojisine onemli katkilarda bulundu. bati anadolu'da bayrakli hoyugu'nde yaptigi kazilarla eski ızmir kentini ortaya cikardi. afc buyuk liyakat nisani, goethe madalyasi sahibi. emekliye ayrilan akurgal, ankara'da yasiyor.
mustafa ınan (1911-1967)
turkiye'de cagdas deneysel mekanik ogretiminin yayginlasmasinin oncusu. ders ve yapitlariyla direnc ve esneklik konusunun, turk muhendisleri arasinda yayginlastirdi. tubıtak'in kurulmasinda rol oynadi.
ıhsan ketın (1914-1995)
turkiye'de modern anlamda jeoloji biliminin kurucusu. kuzey anadolu fay hatti'nin varligini ilk ortaya koyan bilim adami oldu. 1988'de amerikan jeoloji toplulugu onur uyesi oldu.
asım o. barut (1926-1995)
matematiksel fizik, yuksek enerji fizigi ve parcacik fizigi alanindaki calismalariyla tanindi. bati universitelerinde gorev yapti. 1982'de yuksek enerji fizigi arastirma okulu'nun yoneticiligine getirildi.
ratıp berker (1909-)
akiskanlar mekanigi alanindaki calismalari ile taninan, mekanik ve matematik bilgini. ordinaryus profesor unvani aldi.
oktay sınanoglu (1935-)
kuantum kuramina katkida bulunan turk kimyaci. odtu'de kuramsal kimya bolumu'nu kurdu. nato kuruluslarinda atom fizigi dersi verdi. amerikan sanat ve bilim akademisi'ne secilen ilk turk.
fuat koprulu (1890-1966)
turkoloji'nin kurucusu, bilim adami ve politikaci. 20. yuzyilin ilk ceyregine kadar batili uzmanlarin ilgi alani olan turkolojiyi turkiye'ye tasidi ve onculugunu turk bilim adamlarinin yaptigi disiplin haline getirdi.
erdogan suhubı (1934 -)
surekli ortamlar mekaniginde, mikroyapidaki cizimlerin rasyonel kuraminin kurucularindandir. asil onemli calismasi ise mikroyapidaki cisimlerin rasyonel kuramina iliskindir. halen ıtu ogretim uyesi.
halet cambel (1916-)
tarih oncesi arkeolojisi konusunda onemli arastirmalar yapti. afyon-pismiskale, afyon-yazilikaya ve midas kenti kazilarini yapti. 7. yuzyila ait karatepe-aslantas yerlesimini tespit etti. turkiye'nin ilk acik hava muzesi halinde duzenlenmesini sagladi.
emın onat (1908-1961)
anitkabir'in tasarimcilarindan ve turk mimarlarini uluslararasi alanda da temsil etti. 1954'te kurulan tmmob, mimarlar odasi'nin 1 sicil numarali uyesi.
celal sengor (1954-)
tektonik yapisal jeoloji alaninda uzman. ıhsan ketin'in ogrencisi. dogu anadolu fayini kesfeden bilim adamlarindan. avrupa bilimler akademisi uyesi. marmara depremiyle one cikti. ıtu maden fakultesi jeoloji bolumu ogretim uyesi.
mubeccel kıray (1923-)
turkiye'de modern sosyolojinin kurucularindan. kirsal ve kentsel alanlardaki toplumsal degisimin yonu, boyutlari ve isleyis mekanizmasi calismalariyla tanindi.
o. lutfu barkan (1902-1979)
osmanli tarihcisi. turkiye'de iktisat tarihinin ayri bilim dali olarak orgutlenmesine onculuk etti. 1950'de turk ıktisat tarihi enstitusu'nu kurdu. osmanli arsivlerinin arastirmaya acilmasini sagladi.
muzaffer aksoy (1915-)
benzenden kaynaklanan bir kansizlik turunu ve kan kanserini tanimlamasi ve ilk kez kendi saptadigi anormal hemoglobin tipleri uzerinde yaptigi arastirmalar ile tanindi. ekibiyle buldugu hemoglobin turune ‘‘hemoglobin ıstanbul’’ adini verdi.
sedat alp (1913-)
konya kara hoyuk'te basladigi kazilari 1986'ya degin surdurdu. kazilarda hitit kent mimarisine iliskin onemli saptamalara ulasti. emekli olan alp, halen ankara'da yasiyor.
kültür sanat
ayhan ısık (1929- 1979)
turk sinemasinin birinci sinif jonu. yildiz dergisi'nin 1951'de actigi yarismada birinci olduktan sonra sinemaya gecti. unutulmaz kucuk hanimefendi dizileri, kanun namina, ıngiliz kemal, kara haydar, kana kan, orgut rol aldigi cok sayida filmden bazilari.
o. lutfı akad (1916-)
yesilcam'in yasayan efsanelerinden... turk sinemasina 'gercek' insan yuzlerini kazandiran ilk yonetmenlerden biri olan akad'in yapitlarini siralamak icin sayfalarimiz yeterli degil. vurun kahpeye, kanun namina, hudutlarin kanunu ile gelin, dugun ve diyet'ten olusan ucleme unutulmaz yapitlarindan sadece birkaci.
metın erksan (1929-)
"tasavvufi bir aski ve saf tutkuyu anlatiyor’’ diye tanimladigi sevmek zamani filmi neredeyse onu anlatir. 1952'de asik veysel'in hayati (karanlik dunya) ile basladigi sinema seruveninde bircok basarili filme imza atti.
atıf yılmaz batıbekı (1925)
yesilcam'da 1950'lerden sonra ortaya cikan kusaginin onemli temsilcilerinden. her tur konuyu beyazperdeye ustalikla yansitan yilmaz, rahat ve usta isi sinema diline sahip bir yonetmen.
yılmaz guney (1937- 1984)
turk sinemasini cirkin kral'i. ezilen, hor gorulen ama boyup egmeyip haksizliklara tek basina karsi cikan temiz anadolu cocugu. sayisiz filme yonetmen, oyuncu ve senaryo yazari olarak imza atan yilmaz guney, esine az rastlanir yetkinlikte bir sinema ustasi. 1982'de costa gavras'in kayip filmiyle altin palmiye'yi paylasan yol, dunya sinema tarihindeki yerini de coktan aldi.
cuneyt arkın (1937)
1964'te halit refig'in gurbet kuslari adli filminde kamerayla tanisti ve bundan sonra asil meslegi olan doktorluga bir daha geri donmedi. onceleri salon filmlerinin romantik jonuydu. daha sonra vurdulu- kirdili aksiyon filmlerinin vazgecilmez aktoru oldu. kimi zaman malkocoglu, kimi zaman karaoglan rolunde beyazperdede kilic salladi.
turkan soray (1945)
ortaogrenimini yarida birakarak gectigi sinemada buyuk basari kazandi. 1960'ta koyde bir kiz sevdim ile basladigi sinema grafigi aradan gecen yillar boyunca yukselerek surdu. onceleri kirsal kesim insaninin yakin buldugu tipleri canlandirdi. uzunca bir sure kendi adiyla anilan turkan soray kanunlari'nin yaraticisi oldu. asla opusmedi, soyunmadi. daha sonra cagdas kadin kimligiyle gorundu beyazperdede. hala yesilcam'in tahtinda oturuyor ve hala turk sinemasinin sultan'i.
ısmaıl dumbullu (1897- 1973)
ortaoyunu ve tuluat geleneginden yetismis son ustalardan.. toptasi rustiye-i askeriyye'deki egitimini tiyatro sevgisi yuzunden yarim birakti. henuz 16 yasindayken komik kel hasan efendi'nin dilkusu tiyatrosu'nda oyuncuydu. kucuk ısmail efendi, kavuklu hamdi efendi, komik nasit efendi gibi unlu komedi oyunculariyla ayni sahneyi paylasti. komedyenlerin duayeni kel hasan efendi'nin oyunlarini ayni heyecanla yasatan dumbullu doneminde turk seyirlik tiyatrosu en parlak gunlerini yasadi.
afıfe jale (bilinmiyor- 1941)
afife jale'yi bir tek kelimeyle tanimlamak gerekirse, devrimci. tiyatro sahnesine cikan ilk musluman turk kadini. musluman kadinlarin sahneye cikmasini yasaklayan kurallara karsin tatli sir ve odalik'ta rol aldi. son oyununu polis basti, afife, makine dairesinden kacti. gercek degeri olumunden sonra anlasilan pek cok sanatcinin kaderini paylasti. yasami bakirkoy akil hastanesi'nde sona erdi.
bedıa muvahhıt (1902- 1994)
ılk kez kamera karsisina gecen iki turk kadinindan biri. darulbedayi oyuncularindan ahmet refet muvahhit ile evlenince kendini sinema ve tiyatro dunyasinda buldu. 1923'te muhsin ertugrul'un yonettigi atesten gomlek adli filmde kamera karsisina gecmesi, donemin olaylarindan biri oldu.
yıldız kenter (1928-)
turk tiyatrosu'nun 'prima donnasi'. sadece oyuncu olarak degil yonetmen olarak da sayisiz oyuna imzasini atti.
muhsın ertugrul (1892- 1979)
bugun turk tiyatrosunun ve sinemasinin varligindan soz ediyorsak eger, bunu buyuk olcude muhsin ertugrul'a borcluyuz. bugunku ıstanbul sehir tiyatrosu'nun temeli olan darulbedayi'nin kurucusu, cagdas turk tiyatrosunun oncusu, ilk sesli ve renkli turk filminin yonetmeni. sadece oyuncu ve yonetmen olarak degil egitimci ve kuramci olarak da yasaminin 70 yilini sanata adadi.
seyh kusterı (13. yy)
golge tiyatrosunun iki olumsuz karakteri hacivat ile karagoz'un yaraticisi. en kabul gore hikayeye goren bursa'da cami yapiminda calisan, birbiriyle gecinemeyen ama birbirlerinden de ayrilamayan ikilinin tasvirini yapip perde arkasinda taklit edince de golge oyununu bu iki olumsuz tipi cikmis ortaya.
mardıros mınakyan (1837- 1920)
batili anlamda turk tiyatrosunun kurucularindan... usta melodram oyuncusu. turk yazarlarin imzasini tasiyan tarihsel oyunlarin incelikli yorumcusu.
muammer karaca (1906- 1978)
1950'li yillar turk tiyatrosunun ustalarindan. keskin zekasi ve espri gucuyle donemin siyasal olaylarini acimasizca elestiren muammer karaca, tunel'de kendi adini tasiyan tiyatro sahnesinde hala yasiyor.
abdullah freres (bıraderler)
vicen (1820- 1902)kevork (1839-1918) hovsep (1830-1908)
fotograf asigi uc kardes.. once beyazit'taki fotografhane, sonra pera'daki studyo. 1863 tarihli sultan abdulaziz portresi onlara bir unvan kazandirdi: saray fotografcisi. prensler, balikcilar, soylular, siradan insanlar... objektifin onundeki herkesin sadece 'suretini' degil ruhunu da yansittilar fotograflarina.
selahattın gız (1914-1994)
basin fotografcilarinin ustadi. meslek yasamina 1931'de cumhuriyet gazetesi'nde basladi. basin fotografcilarinin gazetelerin kadrolu elemani olmasinda da onayak oldu.
ara guler (1928)
turkiye'de yaratici fotografciligin en onemli ismi. cesitli tarihsel olaylarin yanisira, salvador dali'den winston churhill'e, bertrand russel'dan elizabeth taylor'a sayisiz unlu onun objektifi ile olumsuzlesti.
cahıde sonku (1916- 1981)
yesilcam'in ilk 'star'i. sehir tiyatrosu'nda shakespeare, strindberg, tolstoy'un eserleriyle basladigi oyunculuk yasamini kamera onunde surdurdu. batakli damin kizi aysel ile sinemada doruga cikti. greta garbo ve marlene dietrich karisimi gizemli guzelliginin yanisira inisli cikisli ozel yasamiyla da hep gundemde oldu. zeki muren'i sohrete kavusturan beklenen sarki filminden sonra sanssizliklar pesini birakmadi. gorkemli bir bicimde adim attigi sinema ve tiyatro dunyasini, usul usul isiltisini yitiren ve kayip giden bir yildiz olarak terketti.
mevlana (1207-1273)
sevginin, hosgorunun ve bilginin erdeminin yuzyillar oncesinden bugune gelen en onemli ismi. horasanli turk mevláná celáleddin-i rumi dunya tarihinin en seckin bilgelerinden. kitaplari butun buyuk dillere cevrildi.
hacı bektas-ı velı (1210-1271)
ıslamiyet'i anadolu turklugu'nun gelenekleriyle yogurup hosgoru temeline dayali bir tarikat kuran bilge. haci bektas'in isminden gelen ve yeniceri ocagi'nin da tarikati olan bektasilik, sosyal hayati derinden etkiledi.
mımar sınan (1489-1588)
turk mimarlik tarihine damgasini vuran ve efsanelesen unlu saray mimari. bugun sadece turkiye'nin degil, dunyanin en onde gelen mimarlarindan sayilan sinan hálá asilamamis statik kurallara da imzasini atti.
erzurumlu ıbrahım hakkı (1703-1780)
turk tasavvuf dusuncesini derinden etkilemis ansiklopedist bilim adami. din bilimlerinden astronomiye, siirden tasavvufa kadar bircok alanda yazdi. 'marifetname' adini verdigi ansiklopedisi, osmanli ımparatorlugu'nda en cok basilan eserlerin basinda gelir.
ahmet mıdhat efendı (1844-1912)
turk basininin ve gazetecilik mesleginin kurucusu sayilir. ılk kitabini 25 yasinda yayimladi ve hayati boyunca yazdi.
nazim hikmet (1902-1963) turk siirine ideolojiyi getiren, icerik ve bicimde buyuk yenilikci. dusuncesi, siiri ve kendisi uzun sure yasaklandi. genc kusagi siiriyle, yasamiyla, dusuncesiyle etkiledi. kurtulus savasi'ni anlatan kitabiyla, bu turun cok onemli ornegini yazdi.
orhan pamuk (1952-) turk romanciliginda binyilin en cok okunan, en cok sozu edilen yazari olarak kabul ediliyor. kimilerine gore postmodern anlayisin romandaki en onemli temsilcisi. romanlari bir cok yabanci dile cevrildi.
halide edip adivar (1884-1964) turk kadininin bagimsizlik ozleminin sembolu. edebiyatimizin seckin bir romancisi. tarihe yazarliginin yanisira ızmir'in isgal edilmesinden sonra, 23 mayis 1923'te, sultanahmet meydani'nda duzenlenen protesto mitingindeki yaptigi konusmayla ve ıstiklal savasi yillarindaki 'halide onbasi' kimligiyle de gecti.
mehhmet akif ersoy (1873-1936) ıstiklal marsi'nin sairi. konularini gercek hayattan secti. cogunlugun anlayabilecegi bir dille siirlestirdi. ahlak, din, vatan kavramlarini, ıslami bir dusunce anlayisi uzerinde temellendirdi.
sınası (1826-1871)
yazdiklariyla yenilikciligin, bati'nin kapisini acti. dilde yalinligi savundu. gazeteciligi, siiri, makaleleriyle bati dusuncesindeki ozgurluk kavrami icin savas verdi. kusagini ve kendinden sonrakileri degisik yonleriyle etkiledi.
namık kemal (1840-1888)
siiri kadar, vatan sairi kavrami onu unutulmaz kildi. bati'daki ozgurluk anlayisinin yerlesmesi icin her alanda mucadele verdi. surgun sair, okul kitaplarinin vazgecilmez adi oldu.
tevfık fıkret (1867-1915)
turk siirinin bati'ya acilan penceresi. turk edebiyati'ndaki donum noktalarindan biri olan servetifunun akiminin gunumuzdeki en unutulmaz sairi. toplumsal, sosyal siirin oncusu.
halıt zıya usaklıgıl (1866-1945)
batili anlamda ilk onemli romanci. cumhuriyet oncesi ve sonrasi edebiyatimizda roman turunun mukemmel orneklerini yazdi.
yahya kemal beyatlı (1884-1958)
turk siirinde bir cigir acti. eski siiri reddederek degil onunla hesaplasarak yazdi. doguyu da, batiyi da siirinde kullandi. eserleri kadar yasam tarziyla da bir ekol oldu.
resat nurı guntekın (1889-1956)
anadolu ve cumhuriyet butun insan haritasiyla onun romanlarinda yer aldi. burokrasiyi ironik bir dille elestirdi. calikusu romanindaki idealist ogretmen feride karakteri ile sonraki kusak yazarlarina ornek oldu.
nurullah atac (1898-1957)
turk edebiyati'nda batili anlamda ilk denemecisi ve elestirmeni. cumhuriyetin getirdigi avrupa kulturu baglaminda, yeni bir edebiyat begenisi yaratti. dilde ozlesme konusundaki tutumuyla, yerlestirmeye calistigi batili edebiyat anlayisiyla, cumhuriyet okurunu ve yazarini yetistirdi.
ahmet hamdı tanpınar (1901-1962)
siiri, denemeleri, romanlariyla turk edebiyati'nda dogu bati kulturu kesismesinden dogan olaganustu guzellikteki eserlerini yaratti. huzur'la insan psikolojisinin gizli koselerini kesfetti.
dede korkut (13.yy)
kendi adiyla anilan hikáyelerinde turkler'in samanizm'den ıslamiyet'e gecis surecini, o donemin inanclarini ve yasayis bicimini yansitan efsanevi bilge. turk kulturu'nun eski donem yazili kaynaklarindan olan dede korkut hikáyeleri gerek dilinin sadeligi gerekse uslubunun acikligi bakimindan bugun bile ilk okunusta anlasilabilecek bir rahatlikta bulunuyor.
nasreddın hoca (14.yy)
turk mizahinin en unlu ismi. sadece anadolu'nun degil hemen butun turk dunyasinin sahip ciktigi nasreddin hoca fikralarinda mizah unsurunun yanisira bulus guzelliklerini ve insan sevgisini de sergiler.
ulubatlı hasan (15.yy)
yasayip yasamadigi tam olarak bilinmeyen osmanli askeri. ıstanbul'un fethi sirasinda bizans surlarina ilk bayragi diktigi soylenen ulubatli hasan, yuzyillar boyunca ayyildizli bayragin sembolu kabul edildi
koroglu (7.yy)
yasadigi yer ve yillar tam olarak bilinmeyen turk sairi. adi bolu daglari'ndan ozbekistan bozkirlarina kadar cok genis bir alanda benimsenir ve turkce'nin hemen her lehcesinde ona atfedilen cok sayida siir bulunur.
yunus emre (14. yy)
siirlerinde anadolu insaninin mutlak varlik kavramina yaklasimini ve hosgorusunu yalinligiyla yansitan bilge dusunce adami. anadolu'nun turklesmesi surecinin ilk donemlerinde yasayan yunus emre'nin sahip oldugu buyuk sohret sonraki yuzyillarda ayni ismi kullanan baska yunuslar'in da ortaya cikmasina yol acti.
ahmed velıyuddın pasa (-1496)
turk divan edebiyati'nin kimlik kazanmasini saglayan sair devlet adami. fatih sultan mehmed'in veziri olan ahmed veliyuddin pasa, donemine kadar ıran edebiyatinin yogun etkisi altinda bulunan divan siirine turk kimligi veren kisi.
alı sır nevaı (1441-1501)
dogu turkleri'nin unlu edebiyat bilgini, sairi ve devlet adami. sultan huseyin baykara'nin veziriydi. kaleme aldigi dort ayri divaninin yanisira turkce'nin edebiyat dili olarak onemine ilk dikkat ceken kisi olarak tanindi. 'muhakemetu'l-lugateyn' isimli eseri bugun bile turkce'nin onde gelen kaynaklarindan sayiliyor.
bakı (1526-1600)
sultan-us suara. osmanli ımparatorlugu'nun yukselis doneminin siirdeki yildizi. divan siiri dendiginde mutlaka bir kac dizesi hafizalardadir. turk siirinde yuzyillara dayanan, klasik siirin degismez simgesi.
pır sultan abdal (16. yy)
alevi inanclarinin anadolu'ya yayilmasinda onculuk etmis, halk diliyle yeni bir siir anlayisinin temsilcisi. asil adi haydar olan sair, tasavvuf anlayisi ve hz. ali sevgisini ana tema olarak kullandi. degisik donemlerde baskaldiran siirin simgesi sayilmistir.
karacaoglan (1606-1679)
dogayi ve aski butun ictenligiyle dile getirdi. halk sairi dendiginde akla gelen ilk ad. gocer turkmen asiretlerinden oldugu kabul edilen karacaoglan, kendinden sonra gelen butun isimlerin ustasidir.
evlıya celebı (1611-1682)
ruyasinda gordugu peygamber'e ‘‘sefaat ya resulallah’’ yerine yanlislikla ‘‘seyahat ya resulallah’’ deyince kendini yollara vurdu. 1635'te ıstanbul'dan basladigi seyahatlerini on ciltlik seyahatname'sinde topladi.
seyh galıp (1757-1799)
divan sirine hem dunya gorusu hem de bicim bakimindan yenilik getirdi. mevlevilik felsefesinin siirini yazdi. husn-u ask bir cok sairin esin kaynagi. eskimezligi ve okunurluguyla kalicilik unvanini kazandi.
saıt faık abasıyanık (1906-1954)
yeni turk hikayeciligi onunla basladi. siradan insanin sorunlarini, yasama bicimini olaganustu bir gozlem gucu ve sevgiyle hikayelestirdi. ıstanbul'u, adalari herkes ondan okudu. kestaneci'yi, balikcilar'i o sevdirdi.
sabahattın alı (1907-1948)
gercekci turk hikayeciliginde bir oncu. anadolu'dan, ozellikle kasaba yasamindan cizdigi kahramanlar, roman ve hikayesine kattigi edebi zeka ve ironi ustaliginin en belirgin nitelikleri.
orhan velı (1914-1950)
‘‘siire kasket giydiren’’ garip akiminin melih cevdet ve oktay rifat'la beraber yaraticisi. ıstanbul'un, avareligin, asklarin ve siradanligin sairi. onun icin yasamin kendisi zaten siir. erken olumu onu edebiyat tarihinde en 'garip' sair olarak birakti.
fazıl husnu daglarca (1914-)
sairlik onun icin edinilen degil dogustan gelen bir kimlikti. ılk kitabi havaya cizilen dunya ile ustalik belgesini aldi. kurtulus savasi'ndan kore'ye genis bir tema cesitliligi ve zengin imge dunyasiyla edebiyatimizin en uretken sairlerinin basinda geliyor.
melıh cevdet anday (1915)
garip hareketi'nin icinde basladigi siir yolculugunda, gemisini cok farkli iklimlere goturdu. mitoloji denizlerine yelken acti, mantigin egemenligine girdi. kendisini ifade etmeye siirin gucu yetmedi, deneme ve roman yetisti imdadina.
haldun taner (1915-1986)
kabare turunu turk tiyatrosu'nda o yaratti. hikayelerindeki konular ve kisiler, gulunc yanlariyla var oldular. ınce ironinin penceresinden toplumsal ve kisisel elestiriler, eserlerinin eskimemesini sagladi.
behcet necatıgıl (1916-1979)
onun siiri genisleyen degil, derinligini artiran bir nehir gibidir. saglam ve tutarli bir siir dunyasi kurdu. evleri, itiraf edilmemis asklari, dunyadaki konumumuzu ustalikla siirlestirdi. cevirilerle dunya edebiyatinin onemli adlarini turkceye kazandirdi. radyo oyunlariyla bu turu bize sevdirdi.
yasar kemal (1922)
edebiyatimizin ve dunya edebiyatinin cagdas homeros'u. destanlardan, halk hikayelerinden beslenen roman dunyasiyla, yarattigi dille uluslararasi arenada taninan bir yazarimiz.
bılge karasu (1930-1995)
hikayeleriyle modern turk edebiyati'nin onculerinden biri. temalariyla, psikolojik ayrintilari isleyisindeki ustalikla edebiyatimizda kendine ozgu bir yol acti, farkliligin mukemmeligini getirdi.
cemıl cem (1882- 1950)
turk karikatur ve mizahinin 'duayeni'. siyasi hiciv ustasi. 1910'da kalem dergisi'ni, o kapandiktan sonra da cem'i cikardi. doneminin siyaset adamlari cemil cem'in hem usta isi cizgilerinden, hem de acimasiz mizahindan epey payini aldi.
cemal nadır guler (1902- 1947)
unutulmaz karikatur tiplemesi amcabey'in yaraticisi. bursa'daki ciraklik yillarinin ardindan sedat simavi'nin diken dergisi onu turk karikaturune kazandirdi. bursa'dan gonderdigi karikaturleriyle akbaba dergisinin surekli cizerlerinden biri oldu. aksam ve cumhuriyet gazeteleri ile karikatur ve yucel dergilerinde cizdi.
ıbrahim tatlises (1952-)
ıbrahim tatlises, 1978 yilinda radyodan ayrilip sahnelere gectiginde bu kadar unlu olacagini tahmin ediyor muydu bilemeyiz. new york'ta basindan asagi dolar dokuldu. degisik is alanlarinda basarili oldu ama genis kitleler o'nu hep, ‘‘urfa'da oxford vardi da okumadik mi?’’ diyen samimi ve guzel sesli turkucu olarak sevdi ve buyuttu.
orhan gencebay
turkiye'nin belki de en cok tartistigi muzik adami. sosyologlara arastirma konusu olan, hakkinda kitaplar yazilan gencebay'in adi arabeskle birlikte duyuldu. amacinin turkiye'nin muzigini yapmak oldugunu soyleyen ‘‘orhan agbi’’ arabesk'i ‘‘kesfettigini’’ hep inkar etti. yillarca kucumsenen hatta asagilanan muzigi, 1990'larda muthis prim yapti. kim ne derse desin, turkiye o'nu ve muzigini cok sevdi.
erkin koray (1941-)
turkiye'nin global anlamda belki de tek ‘‘rocker’’i. hayat tarzi, sarki sozleri ve gitar tonuyla gercek bir rock yildizi. sarkilari kendisinden daha meshur oldu bile denebilir. ‘‘estarabim’’, ‘‘yalnizlar rihtimi’’, ‘‘fesupanallah’’, ‘‘saskin’’, ‘‘silinmeyen hatiralar’’, ‘‘arap saci’’, onlarca hit'inin arasindan ilk akla gelenler.
baris manco (1943-1999)
turkiye'de hicbir ‘‘uzun sacli, tuhaf biyikli, yuzuk takan erkek’’ bu kadar sevilmedi. sarkilariyla, neredeyse bir kusagi yetistiren programinin adi gibi ‘‘7'den 77'ye’’ herkese hitap etti. ‘‘hal hal’’, ‘‘lambaya puf de’’, ‘‘daglar daglar’’, ‘‘ıste hendek ıste deve’’ ve digerleri...
sezen aksu (1955-)
turkiye'nin duygu provokatoru. ‘‘ask ve diger seyleri’’ en net ve en guzel sezen aksu anlatti, iste o kadar! muzik dunyasina adim attiginda cekingen, korkmus bir kiz cocugunu andiran aksu, sarki soyledikce buyudu. seffafligi, halkin onu bu kadar sevmesinin en buyuk nedenlerinden biri oldu.
cemal resıt rey (1904- 1985)
turk besleri'nin en uretken uyelerinden. cok sesli bati muziginin yerleymesi amaciyla hem ogretmenlik hem orkestra sefligi yapti.ıstanbul belediyesi'nin yaptirdigi konser salonuna adi verildi. metnini kardesi ekrem resit rey'in lukus hayat opereti bestesi yillarca kapali gise oynadi,oynuyor.
ahmet adnan saygun (1907- 1991)
turk besleri'nin yurtdisinda en cok taninani. halk muziginin motiflerini, turkuleri cok sesli muzigin kurallariyla yorumladi. yunus emre oratoryosu dunyanin onemli orkestralari tarafindan defalarca seslendirildi
ıdıl bıret (1941)
turkiye'nin iki harika cocugundan biri. 1948 yilinda kemanci suna kan ve kendi adina devlet tarafindan cikarilan ozel bir kanunla fransa'ya gonderildi. chopin icralariyla uluslararasi konser salonlarinin aranan muzikcisi oldu.
fazıl say (1970-)
son yillarda turkiye'nin muzik alanindaki guclu sesi. doldurdugu cd'ler muzik dergilerinde kapak oldu. on alti yasindan bu yana beste yapiyor.
gurer aykal (1942)
turkiye'de ve dunyada unlu orkestra sefi. muzige keman calarak basladi. yonetim tarzi, sahne performansiyla her zaman bir numara.
aydın esen (1962)
dunya olceginde bir turk caz piyanisti. klasik muzik egitimi aldiktan sonra caza yoneldi. calismalarini new york'ta surduruyor. bazi eserleri new yok filarmoni orkestrasi'nin repertuarinda.
suna kan (1936)
harika cocuk,harika kemanci.bes yasindan bu yana keman caliyor. piyanist biret'le birlikte fransa'da ogrenim gordu. guclu tekniginin yanisira,duyarlikli ve incelikli yorumu onu dinleyenlerin sayisini artiriyor.
ayla erduran (1936)
kelimenin tam anlamiyla kemana ve muzige adanmis bir yasam. yetenegi ve yorumuyla keman edebiyatinin en zor parcalarini yurt icindeki ve disindaki konserlerdeki seslendirmesi,muzik severlerin belleginde yer etti.
ruhı su (1912-1985)
derin bas bariton sesiyle, geleneksel halk turkulerine batili san teknigiyle yepyeni bir yorum getirdi. siyasi kisiligi yuzunden pek cok kez cezaevine girip cikti. anadolu'dan yaptigi derlemelerle ve bugun ayni turdeki sanatcilarin 'pir'i..
safıye ayla (1909-1998)
ataturk'un en sevdigi sarkici. cumhuriyet tarihini sesiyle yasayan onemli bir sanatci.kelimenin tam anlamiyla turk muziginin 20. yuzyilda tanidigi en olaganustu kadin seslerinden biri.
selahattın pınar (1902- 1960)
cumhuriyet sonrasi gelisen 'populer' turk sanat muzigi'nin en unlu bestecisi. ne arap muzigine oykundu ne de fantezi ture sapti. bestelerinde yarim kalmis asklari, yalnizligi 'kentli bir adamin' duyarligiyla anlatti.
muzaffer sarısozen (1898/99 - 1963 )
turk halk muzigindeki calismalarla bir cok turkuyu derledi,sanatci yetistirdi. kurdugu yurttan sesler korosu ile turkulerin taninmasini ve sevilmesini sagladi. alaninin basvuru kitaplarini yazdi.
munir nurettin selcuk (1899-1981) 20. yuzyil turk muzigi'nin en unlu icracisi ve solo icrada yuzyillar oncesinden kalan okuyus kurallarini yikarak kendi uslubunu yerlestirdi. ayakta sola konserler gelenegini smokin kostumuyle o baslatti. onemli bir besteci de.
asik veysel (1894-1973)kucuk yastan beri gozleri gormedi. tutuculuga, mezhepcilige karsi siirler yazdi. zamanin en populer halk sairiydi.
zeki muren(1931- 1996) soz yazari, besteci, sinema oyuncusu. hepsinin otesinde olaganustu berrak bir ses ve inanilmayacak kadar duygulu bir yorumcu.. fazla soze gerek yok. o hala batmayan sanat gunesi:‘‘simdi uzaklardasin/ gonul hicranla dolu’’
leyla gencer (1923-) uluslararasi duzeyde basari kazanan ilk turk soprano. 1952 yilindan itibaren opera sanatinin 'mabedi' la scala'da soylemeye basladi. bugun kendi adini tasiyan uluslararasi san yarismasi ile genc sanatcilara unlu operalarin sahnelerini aciyor.
safuyuddın urmevı (13. yy)
ıslam musikisi ses sistemi'ni ortaya koyan ve butun dunyada taninmasini saglayan ses fizikcisi. abbasi halifelerinin saraylarinda yasamis olan belirledigi fiziksel esaslar, yazilislarinin uzerinden 700 yildan fazla sure gecmis olmasina ragmen bugun aynen kullaniliyor.
tanburı cemıl bey (1871-1916)
turk muzigi'nin icrasinda devrim yapmis tanbur virtuozu. kendine mahsus uslubuyla yuzlerce yil oncesinden gelen calis tavrini tumuyle degistirdi yepyeni bir melodik dunya yaratti. turk muzigi icrasi bugun 'cemil bey'den once' ve 'cemil bey'den sonra' seklinde siniflandiriliyor.
kantemıroglu (1673-1727)
osmanli teb'asi olan roman prensi, tarihci ve musiki bilgini. uzun yillar yasadigi ıstanbul'da musikinin teknik aciklamalari konusunda kaleme aldigi eseri ve sonralari hazirladigi osmanli tarihi'yle 17.-18. yuzyilin en onemli yazarlarindan sayildi. eserleri bugun de kaynak.
rauf yekta bey (1871-1935)
turk muzik sisteminin butun dunyada tanimasini saglayan musiki bilgini. ortacag'in kapali bilimsel uslubuyla kaleme alinmis olan musiki teknigi kitaplarini modern bir yorumla inceledi ve turk muzik tarihi'yle ilgili cagdas anlamda ilk eser olan unlu kitabi 'turk musikisi'ni 1922'de paris'te fransizca yayimlandi.
hamamızade ısmaıl dede efendı (1778-1846)
19. yuzyilin en seckin muzik adami ve klasik turk muzigi'nin en onemli bestecilerinden biri. ucuncu selim'den baslayarak sarayda uc padisahin yakin cevresinde bulundu ve bestelerinin hemen tamamini hukumdarlar icin yapti.
serıf muhıddın targan (1892-1967)
hazreti muhammed'in soyundan gelen muzisyen ve ressam. donemine kadar geleneksel bicimde icra edilen 'ud'un konser sazi halini alip tum dunyada taninmasini sagladi. dunyanin onde gelen virtuozlarinden kabul edilir.
ıtri (?-1711/1712)
kesin dogum tarihi ve yasaminin ayrintilari bilinmese de, geride biraktigi basta nevakár olmak uzere biraktigi besteler turk muziginin birer saheseri olarak seslendiriliyor.
hacı arıf bey (1831-1885)
nota bilmez, enstruman calmazdi. hassas kulagi ve guzel sesiyle daha cocuk denecek yasta zekai dede efendi'nin dikkatini cekti. turk muziginin sozlu gelenegi icinde yetisip sarki bestecisi olarak muzik tarihine adini yazdirdi.
kaluyan (13. yy) anadolu’nun ilk ressamlarindan. konya rumu’ydu, selcuklular doneminde yasadi, mevlaná’ya baglandi ve mevláná’yla yakin cevresinin karakalem resimlerini yapti.
hattat hamdullah (1429-1519) turk hat sanatinin kurucusu sayilan unlu hattat. turk hattatlar bugun bile hamdullah’in bes asir once koydugu estetik kurallari uyguluyor.
matrakci nasuh (-1564) 'matrak' adini verdigi bir oyunun yaraticisi oldugu icin bu adla taniniyor. mizrak kullanma konusundaki yetenegi kanuni tarafindan da takdir gordu. asil ununu bir minyatur ustasi ve ressam olmasina borclu.
nakkas osman (16.-17. yy) turk minyaturunun en buyuk ustasi. topkapi sarayi’na bagli olarak calisan 'nakkashane'nin basindaydi ve bugun dunyanin sayili minyatur albumlerinde imzasi var.
abdulcelil levni (olumu 1732) lale devri’nin unlu minyaturcusu. eserleriyle ve ozellikle 'oyuncu kiz', 'gul koklayan kadin' ve 'dort kisilik musiki takimi' isimli minyaturleriyle turk resim sanatinin onculerinden sayilir.
seker ahmet pasa (ahmet ali)
(1841-1907) resim sevgisi yuzunden tip egitimini yarim birakti. harbiye'de ogrenciyken resim yetenegi sultan abdulaziz'in dikkatini cekti. batili resim anlayisinin onculerinden.
osman hamdi (1842-1910) resme batili anlamda figur anlayisini tasiyan ilk turk ressam. sanayi-i nefise mektebi'nin ve muze-i humayun'un kurucusu. ciddi anlamda kazilar gerceklestiren ilk turk arkeolog.
hoca ali riza (1864-1935) asker ressamlar'in en taninmisi. hic avrupa gormedi! peyzajlariyla ıstanbul'un sokaklarini, ahsap evlerini, mezarliklarini yorumladi. farkinda olmadan ekol oldu.
fikret mualla (1903-1967) cagdas akimlara yuz vermeden paris'in sirklerini, sokak kahvelerini, gece kuluplerini, icinden geldigi gibi coskun bir lirizmle tuvaline tasidi.
avni lifij (1886-1927) siir ve edebiyatla da ugrasti. ama hepsinin otesinde usta bir ressamdi. birinci dunya savasi sirasinda enver pasa tarafindan sisli'de kurulan atolyelerde 'kahramanlik' konusunu isleyen resimler yapti.
abidin dino
(1913-1993) mutlulugun resmini hic bir zaman yapmadi. ama belki de yaptiklari onun icin mutlulugun ta kendisiydi. anadolu insani, fabrika iscileri, eserlerinde hayat buldu.
mahmut cuda (1904-1987) turk resim sanatinin kilometre taslarindan. naturmort, manzara ve figur calisti.
ılhan koman (1921-1986) turk heykel sanatinin en yenilikci sanatcilarindan. geometrik bir duzende kurdugu heykelleri ankara ve ıstabul'un yanisira yasama veda ettigi stockhom'de hala sergileniyor.
ıhap hulusi (gorey) (1889-1986) turkiye'nin ilk grafik tasarimcisi. gercekci bir anlayisla calismayi tercih etti. tasarimlarindaki figurlere arkadas ve aile cevresi esin kaynagi oldu.
ekonomi
vehbi koc:
1926 yilinin ankara'sinda o zor ve sikintili gunlerinde mutevazi adimlarla is dunyasina giren ahmet vehbi koc ticarethanesi, vehbi koc'un (1901-1996) genis ufku ve enerjisiyle yillar icinde gelisip buyuyerek, turkiye'nin en buyuk sirketler toplulugu haline geldi. 72 yillik bir gayretin ve emegin sonunda yaratilan koc toplulugu'nun binek otomobil, ticari vasita, otomotiv yan sanayii, dayanikli tuketim mallari, gida, perakendecilik, enerji ve maden, turizm ve hizmetler, dis ticaret, bankacilik, sigorta ve insaat sektorlerinde faaliyet gosteren 90'in uzerinde sirketi bulunuyor. 40 bine yakin calisani, binlerce ortagi ve 10 binin uzerinde bayi ve yetkili saticisiyla turk ekonomisinde ve ozel sektorun gelismesinde onemli bir rolu var. bu buyuk grubun kurucusu vehbi koc ise, 20. yuzyilda buyuk donusumler geciren turk ekonomisinin her hamlesinde yer aldi, adi halkin bellegine ozel sektorun, girisimciligin simgesi olarak kazindi.
hacı omer sabancı (1906-1966)
turk ekonomisini yonlendiren dev gruplardan sabanci toplulugu'nun kurucusu haci omer sabanci, 1906 yilinda orta anadolu'da kayseri'nin kucuk bir koyu olan akcakaya'da dogdu. bes yasindayken babasini kaybeden haci omer sabanci, 14 yasinda talihini denemek icin koyunden ayrildi. akcaya koyu'nden adana'ya 450 kilometrelik yolu yaya olarak katetti ve pamuk diyari adana'ya goc etti. adana'da pamuk iscisi olarak ise baslayan haci omer sabanci, birkac yilda biriktirdigi paralarla pamuk ticaretine atildi. yaratici gucu, ileri gorusu ve gayretiyle yillar gectikce ticaret hayatinda onemli yollar katetti. sabanci toplulugu'nun ilk adimlarini atti.
suleyman ferıt eczacıbası (1888-1973)
bugun turk ekonomisine yon veren dev gruplardan eczacibasi toplulugu'nun kurucusu suleyman ferit eczacibasi, turkiye'nin ilk eczacilarindandi. 1888 ızmir dogumlu suleyman ferit bey, cok istemesine ragmen tip egitimini alamadi. ıstanbul darulfunun eczacilik okulu'nu bitirdi. meslek hayatina ızmir gureba hastanesi'nde eczaci olarak baslayan suleyman ferit bey, o donemde neredeyse butun turkiye'de taniniyordu. gece baska, gunduz baska eczanede yillarca calisan ferit bey, ilk ilac uretimini gerceklestiren turk eczacisi. unlu isadami nejat, kemal, melih, haluk, sakir eczacibasi'nin babasiydi.
politika
nene hatun (1857-1955)
tarihlere '93 harbi' olarak gecen 1877 osmanli-rus savasi'nda kahramanligi dillere destan olmus turk kadini. erzurum'da rus isgaline ugrayan aziziye tabyalarini geri almak icin sopa, tas, kazma ve kurekle saldiran sivillerin arasinda olan nene hatun, 1955'te 'annelerin annesi' secildi.
alparslan (1029-1072)
selcuklu hukumdari. 1071'de sayi bakimindan kendi ordusundan kat kat ustun olan bizans ordusunu malazgirt ovasi'nda yenmesi turkler'e anadolu'nun kapilarini acti.
nizamulmulk (1018-1092)
selcuklu devlet adami ve dunyanin onde gelen yoneticilik dehalarindan. uzun yillar alparslan'in ve oglu meliksah'in vezirligini yapti. farsca kaleme aldigi ve 'siyasetname' adini verdigi yoneticilikle ilgili eseri hemen butun dogu ve bati dillerine cevrildi. 900 yil once yazilmasina ragmen, bugun konusunun en onemli kaynaklarindan sayiliyor.
osman gazı (1252-1326)
osmanli ımparator-lugu'nun kurucusu. anadolu selcuklu devleti'ne bagli kucuk bir uc beyligi olan osmanli beyligi'nin ileriki yillarda uc kit'aya birden yayilacak dev bir imparatorluk olmasinin temellerini atti ve torunlarinin kurdugu imparatorluga osman bey'in ismi verildi.
fatıh sultan mehmed
(1432-1481)
dunya tarihinde yeni cag acan osmanli hukumdari. zamaninin onde gelen entellektuellerinden. ıstanbul'un fethi ve bizans'in ortadan kalkmasi osmanli devleti'ne tam bir dunya imparatorlugu kimligi verirken gelisme avrupa'da ronesansin atesleyicisi oldu.
kanunı (1495-1566)
osmanli ımparatorlugu'nu tarihinin en genis sinirlarina ulastiran hukumdar. ımparatorluk onun iktidar yillarinda refahin zirvesinde yasarken kanuni suleyman da bati'da 'muhtesem' unvaniyla anildi.
ıkinci mahmud (1785-1839)
osmanli'nin en onemli reformcu hukumdari. osmanli, bati dunyasiyla gercek anlamda ilk kez onun doneminde tanisti. bildigimiz 'pantolon' bile anadolu'ya onun zamaninda girdi. ımparatorluk, ıkinci mahmud'un idari ve askeri reformlari sayesinde bir asir daha ayakta kaldi.
abdulmecıd (1823-1861)
babasi ıkinci mahmud'un baslattigi yenilik ve batililasma cabalarini kendi yetkilerinin de sinirlanmasina ragmen sonuna kadar devam ettirdi. turk yenilesme tarihinin en onemli donum noktalarindan 1839 tanzimat fermani'nin uzerinde onun tugrasi vardi.
enver pasa (1881-1922)
osmanli ımparatorlugu'nun kaderini on yil elinde tuttu. ıttihad ve terakki'nin liderlerinden olan enver pasa, imparatorlugun cokus doneminde oynadigi etkin rol sebebiyle osmanli tarihi'nin en onemli isimlerindendir.
kavalalı mehmed alı pasa (1769-1848)
modern misir'in kurucusu. gumushane'de dogdu ve boluk cavuslugundan devlet baskanligina uzanan oldukca macerali bir hayat surdu. resmen 'vali' unvani tasimasina ragmen misir'da kendisinden sonra cocuklarina gecen bir hanedan kurdu.
hurrem sultan(1504-1558)
kanuni suleyman'in buyuk bir askla baglandigi esi. kendi oglu sehzade mustafa'yi tahta gecirebilmek ugruna, kanuni'nin baska kadinlardan olan iki oglunu oldurtmesi icin elinden geleni yapti ve basardi. hurrem sultan bir yerde osmanli ımparatorlugu'nun en parlak donemini temsil ederken, bir yerde de hukumdarlik makamina gereken guce sahip olmayan bir neslin cikmasina sebep olan kisi olarak bilinir.
kara alı (17. yy)
350 yil once, bahsi gectiginde herkesi titreten unlu cellát. padisahlarin, pasalarin ve binlerce siradan insanin canini aldi. kara ali'nin adi, yuzyillar boyunca devletin mutlak otoritesini temsil eden bir simge olarak anildi.
koprulu mehmed pasa (1575-1661)
osmanli devleti'nde cokusun baslangic doneminin unlu sadrazami ve kendi adiyla anilan vezir ailesinin ilk ismi. cok gec yasta getirildigi sadrazamligi sirasinda aldigi sert onlemlerle devletin yikilmasini en az 200 yil icin geciktirdi ve osmanli tarihi'nin en seckin devlet adamlarindan biri olarak tanindi.
merzıfonlu kara mustafa pasa (1634-1683)
osmanli ımparatorlugu'nda cokusun baslangici 1683 viyana bozgununa neden olan sadrazam ve kumandan. tarihciler, kara mustafa pasa hakkinda 'viyana yenilgisinden sonra idam edilmemis olsaydi bozgunun ocunu mutlaka alirdi, bugun avrupa haritasi cok baska olurdu' der.
suleyman pasa (14. yy)
avrupa'ya ayak basan ilk turk kumandan. sultan orhan gazi'nin oglu olmasina ragmen sehzade unvaniyla degil, askerligiyle taninan suleyman pasa birlikleriyle 1354'te rumeli'ye gecti ve bu gecis 600 kusur yil boyunca devam eden avrupa maceramizin baslangici oldu.
kosem sultan (1590-1651)
osmanli'da 'kadinlar saltanati' olarak bilinen donemin en unlu ismi. birinci ahmed'in esi mahpeyker kosem sultan, oglu olan iki padisahin doneminde imparatorlugun tek hákimi oldu. ıktidar yillari kanli cekismelerle dolu olmasina ragmen, osmanli tarihine siyasi gucunun yanisira hayirseverligiyle de gecti.
mustafa resıd pasa (1800-1858)
osmanli'nin modernlesmesi alaninda ilk adimi atan unlu sadrazam. sultan abdulmecid'in tahta gecmesinden hemen sonra ilán edilen ve ilk 'cagdaslasma belgesi' olarak kabul edilen 1839'daki tanzimat fermani'ni o kaleme aldi. yetistirdigi gencler, sonraki yillarda imparatorlugun cok onemli gorevlerinde bulundu.
gazı osman pasa (1832-1900)
osmanli maresali. 1877 osmanli-rus savasi sirasinda savundugu plevne kalesi'nde yarattigi kahramanlik destaniyla turk tarihi'nin en unlu kumandanlarindan biri oldu. adina marslar bestelenip turkuler yakilmis olan ender askerlerdendir.
mıhrımah sultan(olumu: 1578)
kanuni suleyman'in kizi olan osmanli prensesi. annesi hurrem sultan'la beraber babasi uzerinde son derece etkiliydi. kendi parasiyla kadirgalar insa ettirerek padisahi malta'ya sefer acmaya bile ikna etti. servetini hayir islerine harcadi. mimar sinan'a ıstanbul'daki yaptirdigi kendi adini tasiyan cami, osmanli'nin yukselme doneminden kalma en ozgun eserlerdendir.
barbaros hayreddın (1467-1546)
osmanli devleti'nin en parlak gunlerinde akdeniz'i turk hakimiyeti altina alan ve bir turk golu yapan amiral. sadece osmanli'da degil butun avrupa'da ve ozellikle akdeniz ulkelerinde un yapti; adina cok sayida piyes yazilip opera bestelendi.
mıdhat pasa (1822-1884)
calismalari kadar olumu de bugune kadar tartisilan osmanli sadrazami. demokrasi tarihimizin en onemli adimlarindan olan birinci mesrutiyet'in ve ilk anayasanin hazirlayicilarindandi. abdulhamid tarafindan taif'e surgune gonderildi, burada can verdi ama oldugu veya olduruldugu konusundaki tartismalardan bir sonuc alinmadi.
turgut ozal
1983'te kurdugu anap'in iktidara gelecegine kimse inanmiyordu. ıktidari turk siyasetine ‘‘transformasyon’’ kelimesini kazandirdi, bircok yenilik getirdi. ekonomiyi disa acarken, liberalizm alaninda buyuk atilimlar yapti. korfez krizi'nde en etkili uluslararasi liderlerden biri oldu. siyasette kaldigi donem boyunca ailesiyle ilgili iddialar nedeniyle hep basi agridi. ekonomi alaninda turkiye'ye cag atlatmasina karsilik, bu gelismeyi hukuk ve toplumsal etik degerlere yansitmadigi icin elestirildi. turkiye'yi bir taraftan bati'ya acarken, bir taraftan da irticai faaliyetlere goz yummakla suclandi. kurt tabusunu yikti ve ‘‘federasyon da tartisilabilmelidir’’ dedi. turkiye'nin 8'inci cumhurbaskani olarak orta asya turk cumhuriyetleri'ne yaptigi gezi sonrasi 17 nisan 1993'te kalp krizi sonucu oldu. ıstanbul'da yaptirilan anitmezara defnedildi.
suleyman demırel
‘‘barajlar krali’’ unvaniyla siyasete girdi. genc yasta bakan yardimcisi olarak disaridan kabineydi. 1964'de, genel baskan ragip gumuspala'nin ani olumu uzerine toplanan ap ıkinci buyuk kongresi'nde genel baskan secildi, ardindan basbakan oldu. ıki kez askeri mudahaleyle koltugundan uzaklastirildi. basbakanliktan 6 kez ayrildi, 7 kez geri geldi. 1980 mudahalesinden sonra 1987'ye kadar yasakli kaldi. yilmadi, 1991'de dyp'yi birinci parti yaparak yeniden basbakan oldu. turgut ozal'in 1993'te olumuyle bosalan cumhurbaskanligi icin dusunulen tek isimdi. halen tek ‘‘baba’’ unvanli cumhurbaskanimiz.
bulent ecevıt
turk siyasetine ‘‘karaoglan’’ lakabiyla gecti. siyasi yasama chp'de adim atti. 1959'da chp parti meclisi'ne girdi ve ayni yil ankara milletvekili secildi. 1961'de calisma bakanligina geldi. bakanligi doneminde iscilere verdigi destekle bir anda parladi. 1966'da chp'de baslayan demokratik sol harekete onderlik etti ve genel sekreter secildi. 1965'e kadar ınonu'nun uc hukumetinde de calisma bakani oldu. 1971'de partisinin askeri yonetim tarafindan olusturulan hukumete katkida bulunmasina karsi cikarak genel sekreterlikten istifa etti. bir yil sonra da kurultayda ınonu'nun karsisina aday olarak cikti. 14 mayis 1972'de chp genel baskani secildi. hemen ardindan geldigi basbakanlik gorevinde kibris baris harekati'ni gerceklestirerek, ‘‘kibris fatihi’’ unvanini aldi. 12 eylul darbesiyle siyasetten uzaklastirilan ecevit, yasagi kalkinca esinin kurdugu dsp'nin basina gecti. uzun, cileli ve yalniz bir mucadeleden sonra dsp'yi 1999 secimleri'nde birinci parti yaparak yeniden basbakanliga geldi.
alpaslan turkes
20. yuzyilin ikinci yarisinda turk milliyetciligi'nin en onemli lideri. basbug. 27 mayis 1960 ıhtilali'nde ‘‘albay’’ olarak onlerde yer aldi. daha sonra milli birlik komitesi'ndeki gorus ayriligi nedeniyle 14 arkadasiyla birlikte yurtdisina surgune gonderildi. 1964’te cumhuriyetci koylu millet partisi genel baskanligi’na secildi. partinin adini ‘‘milliyetci hareket partisi’’ olarak degistirdi. 12 eylul 1980 harekati'ndan sonra teror eylemlerine karisan ulkuculerle olan iliskileri nedeniyle tutuklandi. 4,5 yil hapis yatti. siyasi yasaginin kaldirilmasiyla, desteginde kurulan milli calisma partisi'nin basina gecti. 1993'te tekrar mhp adina donen partisinde ilimli bir cizgi benimsedi. 4 nisan 1997'de kalp krizinden vefat etti.
devlet bahcelı
alpaslan turkes olunce herkes yerine oglu tugrul turkes'in gelecegine kesin gozle bakiyordu. surpriz yaparak kongreyi kazandiginda ne kadar usta bir teskilatci oldugunu butun turk toplumu kabullenmek zorunda kaldi. girdigi ilk secimde mhp'yi turkiye'nin ikinci buyuk partisi yaparak buyuk bir basariya imza atti. mutevazi kisiligiyle siyasete yeni bir olcu getirdi.
turhan feyzıoglu
1961 ıhtilali sonrasinda gursel hukumeti'nde egitim, 1962 ınonu hukumeti'nde de devlet bakani olarak yeraldi. ecevit'in genel baskan secilmesiyle ihtilafa dustu, chp'den ayrilip guven partisi'ni kurdu. 12 eylul'den sonra politikayi birakti. 1988'de oldu.
mehmet alı aybar
turk sosyalist hareketinin en buyuk isimlerinden. 1928 amsterdam olimpiyatlari'nda atletizmde turkiye rekoru kirmasiyla tarihe gecti. 1962'de turkiye ısci partisi genel baskanligi'na secildi. 1965 ve 1969'da tıp ıstanbul milletvekili olarak tbmm'ye girdi. daha sonra da tıp'e alternatif olarak sosyalist parti'yi kurdu.
turan gunes
siyasetin turan hoca'si. siyasete 1954'te dp milletvekili olarak basladi. 1974 ecevit hukumeti'nde disisleri bakani oldu. kibris baris harekati'ndan sonra cenevre gorusmelerinde turkiye'yi temsil etti. 1982'de canakkale yakinlarinda gemide gecirdigi rahatsizlik sonucu vefat etti. engin kulturunu, esprili kisiligiyle birlestiren essiz bir devlet adami olarak tarihe gecti.
necmettın erbakan
turk siyasetine dine dayali particilik anlayisini getirdi. bu politika uzerine kurdugu butun partileri once iktidara tasidi, ardindan da kapanmalarina neden oldu. her gidisten guclenerek dondu. 12 eylul'de yargilandi. siyasi yasaginin kalkmasiyla, rp'nin basina gecti. 1995 secimleri'nden birinci parti olarak cikarken, ciller ile koalisyon kurup, yillar sonra ilk kez basbakanlik koltuguna oturdu. rp kapatilirken, kendisi de bir kez daha siyasi yasakli hale geldi.
kasım gulek
chp genel sekreterligi doneminde turk siyasetinin en ilginc ve onemli kisiliklerinden biri olarak sivrildi. ınonu'yle arasindaki anlasmazliklara karsin gorevini 1959'a degin surdurdu. ıhrac edildi, yasaklandi ama yilmadi. chp'de guc kazanan ‘‘ortanin solu’’ hareketine yenildi. 1973'te siyasal yasamdan cekildi. 1996'da washington'da oldu.
kenan evren
12 eylul 1980'de, genelkurmay baskani olarak yonetime el koydu. liderligindeki askeri idare turkiye'yi uc yil yonetti. uc yil sonra turkiye demokrasiye donerken, o artik cumhurbaskaniydi. kelimelerinin basina yerlestirdigi ‘‘netekim’’ sozu siyasi lugata girdi. cumhurbaskanligindan ayrildiktan sonra marmaris'e yerlesti ve resim yapmaya basladi.
mesut yılmaz
1983'te anap'in kurucusu olarak siyasete atildi. ozal'in cumhurbaskani secilmesiyle onu acildi. 1991'de genel baskan secilmesiyle, partisi iktidarda bulundugundan basbakanlik gorevini de ustlendi. ayni yil gittigi secimde oy kaybina ugradi. 1995 secimleri'ne kadar muhalefette kaldi. bu tarihten sonra anayol ve anasol-d hukumetlerinde basbakanlik yapti. son kongrede tekrar genel baskan secilirken, partisini koalisyon ortagi yapti, ancak kendisi disarda kaldi. 1991 yilinda yuzde 28 oy orani ile devraldigi anap'i 1999 secimleri'nde yuzde 13'luk parti konumuna dusurdu.
tansu cıller
turkiye'nin ilk kadin basbakani. demirel'in dyp'sinde siyasete girdi. once genel baskan yardimcisi, ardindan ekonomiden sorumlu devlet bakani oldu. demirel'in 1993'te cumhurbaskani secilmesiyle siyasette onu acildi. kongreden hem genel baskan hem de turkiye cumhuriyeti'nin ilk kadin basbakani olarak cikti. siyasete getirdigi cizgi, kisiligi ve birbiri ardina patlayan skandallarla turk demokrasi tarihinin en cok tartisilan liderlerinden biri oldu. demirel'den yuzde 28'de aldigi dyp'yi 1999 secimleri'nde yuzde 12'ye dusurdu.
erdal ınonu
6 haziran 1926'da, ankara'da dogdugunda babasi ısmet ınonu basbakandi. ancak o siyaset yerine bilimi tercih etti ve turkiye'nin onde gelen fizik profesorlerinden biri oldu; bir teoreme adini verdi. 12 eylul harekatinin ardindan siyasete adimini atti. 1991 secimleri sonrasinda demirel'in basbakanliginda kurulan dyp-shp koalisyonunun basbakan yardimcisi oldu. 1993'te demirel'in cumhurbaskani olmasinin ardindan siyaseti kendi istegiyle birakti. siyasete getirdigi zarif, medeni, hosgorulu cizgiyle herkesi etkiledi.
denız baykal
1938'de ankara'da dogdu. genc yasta siyaset bilimi docenti oldu. ecevit'in yaninda siyasete girdi. chp'de parti ici mucadelesi yuzunden hep hizipcilikle suclandi. 12 eylul'den sonra siyasi yasak gordu, zincirbozan'da surgun hayati yasadi. ama yilmadi. shp genel sekreteri oldu, ınonu ile anlasmazliga dusunce shp'den ayrilip chp'yi kurdu. anasol-d hukumeti doneminde koalisyona verdigi sartli destegin inis cikislari ve gergin siyasi uslubu, chp'li kesimlerde bile tepkiye yol acti. chp, 1999 secimleri'nde yuzde 10 barajinin altina dusunce genel baskanliktan istifa etti.
ferruh bozbeylı
cok partili siyasi hayatin unutulmaz tbmm baskanlarindan biri olarak anildi. ınsanlarla arasina, hep ‘‘beyefendi’’ veya ‘‘bey’’ sifatlarini koyan zarif bir politikaci olan feyzioglu'nun ap ile yollari partinin en guclu doneminde ortaya atilan yolsuzluk iddialari nedeniyle ayrildi. 72'ler hareketine katildi. bunlardan 41'i, daha sonra demokratik parti'yi kurdu. bozbeyli de milletvekili oldugu surede, bu partinin genel baskanligini yuruttu. 1977'de milletvekilligini kaybedince, ecevit tarafindan ıs bankasi yonetim kurulu uyeligine getirildi. daha sonra siyasetten cekildi.
adnan kahvecı
anap'in kurucusu, ‘‘parlak fikirli, zeki cocugu’’ olarak siyasi tarihe gecti. turgut ozal'in basbakan olmasiyla danismanligini ustlendi, kendisine en yakin kisi oldu. modern cagin gerisinde kalmis bircok kanunun yenilenmesinde aktif rol oynadi. basta kdv olmak uzere bircok yenilige imzasini koydu. 1987'de milletvekili olarak girdigi tbmm'de ozal, akbulut ve yilmaz hukumetlerinde bakan olarak gorev aldi. 5 subat 1993'te, yapiminda emek verdigi ankara-ıstanbul karayolu'nda esi ile gecirdigi trafik kazasinda vefat etti.
behıce boran
cumhuriyet donemi turk sosyalist hareketinin en onemli onderlerinden. 1960'li yillarda tbmm'ye ve turk siyasetine damgasini vuran turkiye ısci partisi'nin lideri. 1971'de 15 yil ceza aldi. 1974 affi'yla serbest kaldi. 1980 kasimi'nda yurtdisina cikti. 1981'de vatandasliktan cikarildi. 1987'de belcika'da oldu.
ferıt melen
hava kuvvetleri komutani'nin yolsuzlukla suclandigi, lockheed ucak skandalindan sozedildigi devrede milli savunma bakanligi, kisa bir sure de basbakanlik yapti. chp'de basladigi siyaseti daha sonra kurduklari cumhuriyetci guven partisi'nde surduren melen, 1972-73 yillarinda basbakanlik yapti. 12 eylul sonrasi parlamentoya mdp'den girdi. partisinin dyp ile butunlesmesine tepki gosterip bagimsiz kaldi. 3 eylul 1988'de oldu.
suat hayrı urguplu
cumhuriyet tarihinde bakanlar kurulu listesi cumhurbaskaninca onaylanmadigi icin hukumet kuramayan tek basbakan oldu. 1965'te dort partiyle koalisyon hukumetini kurdu ve suleyman demirel'i de bakan yardimcisi olarak ilk kez kabineye sokan ve gelecegini hazirlayan kisi oldu. 1981'de oldu.
spor
seref eroglu
once genclerde sonra buyuklerde avrupa ve dunya sampiyonu oldu. yetenegiyle turk guresine yeni soluk getirdi.
koca yusuf
ılk cihan pehlivanimiz koca yusuf, dunya sampiyonu pol pons dahil avrupa'da yenmedik adam birakmadi. ardindan amerika sampiyonlarini mindere uzatti. yurda donerken bindigi gemi firtinada batti. yolunuz duser de atlantik okyanusu'ndan gecerseniz koca cihan pehlivani'na bir fatiha okuyun. mezari orasidir.
yasar erkan
genc turkiye cumhuriyeti'ne 1936 yilinda berlin'den ilk altin olimpiyat madalyasini getiren sporcumuzdur.
yasar dogu
turk guresinin egilmez cinari, olimpiyat, dunya ve avrupa sampiyonalarinin kacinilmaz sampiyonu olan yasar dogu, hayatinda hic yenilmemistir. bir keresinde unlu ısvecli anderson'la berabere kaldigi icin hirsindan oturup agladigina ben sahit oldum.
celal atık
allah vergisi teknigiyle guresi oyun, rakibini oyuncak haline sokan olimpiyat, dunya ve avrupa sampiyonu celal atik, milli takim antrenorlugu de yapti. onun hocaligi sirasinda turk gurescileri 1960 roma olimpiyati'nda 5 altin madalya kazandilar.
gazanfer bılge
dunya minderlerinin firtinasi ve tus meraklisi bilge, ne yazik ki cigerlerinden hastalanip genc yasta guresi birakmak zorunda kaldi. bu nedenle sadece olimpiyat ve avrupa sampiyonluklariyla yetindi.
huseyın akbas
dunya ve avrupa sampiyonalarinin gedikli sampiyonu ve de olimpiyat ikincisi olan huseyin akbas'in bir ayagi sakatti. sakat bacagini kasten rakibine uzatirdi. o bacaga dalmak hatasini yapan kendini sirtustu mindere yapismis bulurdu.
mustafa dagıstanlı
zamaninda dunyanin en teknik ve guclu gurescisi secilen dagistanli, iki kez olimpiyat, bir hayli de dunya ve avrupa sampiyonu oldu. 1956 melbourne olimpiyati'nda guresirken mustafa'nin mayosu oylesine pirtik, pabuclari oyle yirtikti ki japon rakibi haline aciyip yedek gures giysilerini bizimkine hediye etti. mustafa da japon'un cici giysileriyle yine japon'u yenip olimpiyat sampiyonu oldu. bence dagistanli'nin en buyuk basarisi olimpiyat ve dunya sampiyonluklari degil, o zamanin en buyuk gurescisi bizim nasuh akar'i iki kez yenebilmis olmasidir. spor tarihimizde en cok madalya kazanan mustafa dagistanli'nin madalyalarini ve kupalarini tasimak icin iki hamal yetmez.
hamıt kaplan
yillardir yenilmez zannedilen buyuk sampiyon ısvecli antonson'u minderden silen hamit kaplan, dunya minderlerinin en buyuk agir sikleti oldu. hem serbest hem grekoromen stilde gures tuttu. olimpiyat, dunya ve avrupa sampiyonu oldu. kazandigi madalyalarin toplam agirligi belki de hamit kaplan'in agir siklet kilosunu gecmistir.
hamza yerlıkaya
dunya gures federasyonu tarafindan ‘‘dunyanin en iyi gurescisi’’ secilen yerlikaya, butun yas gruplarinda avrupa ve dunya sampiyonluklarini defalarca kazandi. yetmezmis gibi ulkesine bir de altin olimpiyat madalyasi getirdi. hamza, gencecik yasiyla 2000'li yillarin da sampiyonu olacaga benziyor.
ahmet ayık
eski efsane kusagin son temsilcisidir. aci kuvveti ve erisxilmez teknigiyle olimpiyat, dunya ve avrupa sampiyonalarinda altin madalya birakmadi. dunyanin en unlu sampiyonu ruis medved'i perisan etti. medvet, ayik'tan kacmak icin bir ust siklette guresmeye basladi. ahmet ayik, federasyon baskani olarak da turk guresine hizmet verdi.
mıthat bayrak
dunya minderlerinin tam on yil tozunu atti. grekoromende melbourne ve roma olimpiyatlarinin altin madalya gediklisi oldu. avrupa ve dunya sampiyonalarinda da madalyalari leblebi gibi topladi.
naım suleymanoglu
100'den fazla dunya rekorunun katili, 3 olimpiyat birincisi olan dunyadaki tek halterci, avrupa ve dunya sampiyonalarinin banko sampiyonu, time dergisinin kapak yildizi, tum spor aleminin sevgilisi olan cep herkulu yalniz yuzyilin degil butun zamanlarin en buyugudur.
halıl mutlu
daha cocuk yasindayken avrupa, dunya ve olimpiyat sampiyonu olan ve de bir gunde 4 dunya rekorunu yumurta kirar gibi kiran halil mutlu, yeni yuzyilda turkiye'nin dunya sporuna en buyuk armagani olacaktir.
halıt ergonul
1946 avrupa boks sampiyonasi'nda hakem oyunlari sonucunda ucuncu olmasina ragmen avrupa karmasi'na secilmis ve amerika'da dovusmustur. bir kapici cocugu olan ergonul leblebiyle beslenip, kirik elle bile dovusup bir suru sampiyonluk kazanmistir. boksu biraktiktan on yil sonra ringlere donup 37 yasinda tekrar turkiye sampiyonu olmustur. hocalik yillarindan girtlagindan kestigi paralarla calistirdigi kuluplere ring yaptirmistir. (nereden mi biliyorum? cunku halit ergonul benim de hocamdi.)
cemal kamacı
ıki kez avrupa profesyonel boks sampiyonlugunu kazanan kamaci, amerika'da da mac yapmistir.
seyfı tatar
ust uste iki kez avrupa ikincisi olan ve avrupa'nin en teknik boksoru secilen tatar'in akdeniz oyunlari ve balkan sampiyonluklari vardir.
celal sandal
defalarca balkan ve akdeniz oyunlari sampiyonu olan celal sandal icin bir avrupa gazetesi soyle yazmisti: ‘‘katir ciftesi gibi yumrugu var. allah'tan vurmasini bilmiyor. yoksa, ringler cesetle dolardi.’’
eyup can
olimpiyat ucuncusu olduktan sonra profesyonellige gecen eyup can, avrupa sampiyonlugu'nu da kazanmistir.
sınan samıl sam
dunya sampiyonu olan ilk turk boksorudur. hem de agir sikletin canavarlari arasinda!.. hemen profesyonel oldugu icin ne yazik ki 2000 sidney olimpiyati'nda dovusemeyecek. ama ne yapsin, ac karnina dayak cekilmiyor.
yalcın granıt
turk basketbolu'nun simgesi, milli takim'in avrupa'da ilk kez 8. olmasinda buyuk pay sahibi olan kaptan granit, basketbola hoca olarak da yillarca hizmet etmistir.
sengun kaptanoglu
milli takim'in ve galatasaray'in kaptani olarak yillarca pota altinda ter dokmustur.
mırsad turkcan
avrupa liglerinden kurtlar sofrasi e yigidin harman oldugu yer olan amerikan nba ligine yukselmis ilk turk sporcusudur.
ruhı sarıalp
londra olimpiyati uc adim atlama ucuncusu olarak turkiye'ye atletizm dalinda ilk olimpiyat madalyasini getirdi. ayrica dunya ordulararasi rekortmen sampiyonu ve avrupa ucuncusu oldu.
ısmaıl akcay
uluslararasi bircok maraton yarismasinin sampiyonu olan akcay meksika'da da olimpiyat dorduncusu oldu.
deger eraybar
turk voleybolunun onculerindendir. milli takimimizin basarilarina kaptan ve hoca olarak buyuk emegi gecmistir.
arzu (gollu) aksu
avrupa sampiyonu olan eczacibasi ve avrupa bahar kupasi birincisi olan milli takimimizin yildiz oyuncusu ve kaptanidir.
naıl gonenlı
1956 binicilik olimpiyatlarinda en zor engelde dusup kalca kemigini kirdi. tekrar atina binip o engeli gecerek yarisi tamamladi. helikopterle hastaneye kaldirilan nail gonenli ‘‘en cesur sporcu’’ secildi. ıngiltere kralicesi 2. elizabeth ve ısvec krali gustav kendisini kutladilar.
eyup oncu, saim polatkan, cevat kula, cevat gurkan adli binicilerimiz, uluslararasi mussolini kupasi'ni takim halinde kazanarak ataturk'un suvarileri lakabiyla avrupa'da un yaptilar.
metın oktay
turk halki, yuzyillarca hakanlik, hanlik, hanlik, beylik ve padisahlikla yonetildigi halde ‘‘kral’’ unvanini ilk kez metin oktay'a vermistir. yillarca milli maclarda ve ligde attigi unutulmaz gollerle gol krali olane metin, bu ununu anasinin ak sutu gibi hak etmistir. (balon gibi sismis sakat bacagiyla 5-0'lik fener macinda topal topal kirk metre top surup attigi tam dort golu hala unutamiyorum.
gol kralligini kimseye kaptirmamistir.
can bartu
allahin kendisine bagisladigi zeka ve yetenekle futbolun ve basketbolun sihirbazi olarak hem fenerbahce ve milli takimimizin yildizi hem de seyircilerin sevgilisi olmustur.
sonra da futbolun ‘‘canavarlar sofrasi’’olan ıtalya'da fiorentina, lazio ve venezia takimlarinda yillarca top kosturmustur. bu nedenle futbol dunyasinda sinyor bartu olarak anilir. sol ayagiyla verdigi milimetrik paslarla ve ustun teknigiyle futbol tarihine adini altin harflerle yazdirdi.
baba hakkı (yeten)
‘tek basina takim!’’ sozu hakki yeten ile baslamistir. besiktas'in kaptani ve milli futbolcu baba hakki, attigi goller kadar kotu oynayan futbolcusunun ensesine cektigi saplaklarla da unludur.
baba gunduz (kılıc)
milli takim'in ve galatasaray'in namli kaptani baba gunduz, futbol teknigini ve bilimselligi turk futbolu'na tasiyan ilk hocadir.
lefter kucukandonyadıs
turk milli takimi'nin eski gol krali ve 50. milli mac madalyasini alan ilk futbolcu olan lefter'e turk halki ‘‘futbolun ordinaryus profesoru’’ unvanini layik gormustur. lefter, fener'den sonra bir suru avrupa takiminin formasini basariyla giymistir.
tanju colak
tanju, avrupa'nin gol krali olup altin ayakkabi odulunu alan ilk turk futbolcusu onurunu kazandi. samsunspor, galatasaray, fenerbahce ve milli takim'in gol makinesi oldu. aslinda dunyanin en buyuk golcusu olabilirdi. ama ne yazik ki aklini ve zekasini sahalarda kullandigi kadar ozel yasaminda kullanamadi!
hakan sukur
futbolumuzun son buyuk golcusu hakan, degisik ve ustun fizigi, hucum presi, firsatciligi, kafa golleri ve de romantik kisiligiyle yalniz turkiye'nin degil avrupa'nin da gozdesi haline geldi. galatasaray ve milli takim'da attigi muhtesem gollerle turk futbolundaki yukselisin yildizlarindan biri oldu. ıkibinli yillarda hakan'in gollerini izlerken sirtinda bir avrupa kulubunun formasini gorurseniz sakin sasirmayin.
sukru gulesın
kose vurusundan (yani kornerden) gol atmanin mucidi, besiktas'in ve milli takim'in deli dolu sol acigi sukru, uzun yillar ıtalya'nin lazio takiminda da top kosturdu. ‘‘turkoo!.. turkoo!’’ diye tribunleri inletti. ıtalya'ya gittigimde yillar sonra sukru'yu hala unutmayan bircok ıtalyan'a rastlamistim.
turgay seren
milli takim'in ve galatasaray'in efsane kaptani turgay, sadece kale cizgisinde degil ilk kez bir libero gibi 18 icinde oynayip futbolumuza yeni bir kalecilik anlayisi getirmistir. berlin'de almanlari paraladigimiz macta daha biyiklari bile terlememisken kurtardigi gollerle avrupa'yi sapsaskin birakinca ‘‘berlin panteri’’ unvani ustune yapisip kalmistir. turgay'a bugun omrunu adadigi futbolun hatirasi olarak burnu dahil en az on kirik kemigi kalmistir.
cemıl turan
cabuklugu ve gucuyle alman muller'in turkiye subesi olan cemil, fener'in ve milli takim'in unutulmaz golcusudur.
okculuk
natalı nasarıdze
dunya capindaki bayan okcumuz, olimpiyat rekoru kirmis, avrupa ve akdeniz oyunlari sampiyonu olmustur.
yucel cavkaytar
cocuk yasinda avrupa gencler sampiyonu olan yucel, gencecik yasta aramizdan ayrildigi icin daha buyuk sampiyonluklara ne yazik ki yay cekememistir.
murat canbas
turkiye'nin cimnastik dalindaki ilk madalyali sporcusudur. avrupa gencler ve akdeniz oyunlari sampiyonu olmustur.
alp kızılsu
dunya ve avrupa trap sampiyonu olan kizilsu, bir suru rekoru da havada vurmustur.
haldun alagas
karatede avrupa ve dunya sampiyonu olmustur.
selım tataroglu
avrupa sampiyonlugunu ve dunya ikinciligini kazanan milli judocumuzdur.
nasuh mahrukı
dunyanin en yuksek tepesi olan everest'i fetheden ve ‘‘kar leopari’’ diye anilan mahruki, akut'un da kurucusudur.
ahmet enunlu (var)
avrupa ve dunya vucut gelistirme sampiyonu enunlu dunya erkek guzeli de secilmistir. spor ve estetik (guzellik) ikiz kardestir.
komşu türkler
fazıl kucuk
1906'da lefkose'de dogan fazil kucuk, ısvicre'de tip egitimini tamamladi. 1931'de siyasete atildi. kibris turk milli partisi'ni kurdu. ıngilizler'e karsi direnise baslayan dr. kucuk hakkinda tam 47 dava acildi. 2. dunya savasi'ndan sonra adanin yunanistan'a baglanmasi calismalari karsisinda partisinin adini kibris turktur partisi olarak degistirdi. 1959'da rakipsiz olarak kibris'in ilk cumhurbaskani muavini secildi. hayatinin son yillarini gazetesinde geciren fazil kucuk, kisa sure icin de olsa bagimsiz kibris turk devleti'ni gorebildi.
rauf denktas
k.k.t.c. cumhurbaskani. 27 ocak 1924'de baf'ta dogdu. 1947'de londra'daki lincoln ınn kolejinden mezun oldu. kibris turk toplumu adina gizli faaliyetleri dolayisiyla persona non grata (ıstenmeyen adam) ilan edildi. 1969'da kibris'a dondu. 1970'de kibris turk cemaat meclisi uyesi ve baskani, 1973'te ise kibris turk cumhuriyeti cumhurbaskani, 1975'te kibris turk federe devleti baskani, 1985'de kuzey kibris turk cumhuriyeti cumhurbaskani oldu. diplomatik arguman uretmekteki basarisiyla unlu. en zorlandigi konu ise rejim yapmak.
haydar alıyev
azerbaycanli devlet adami olan haydar aliyev 1923'te nahcivan'da dogdu. 1967'de azerbaycan baskani, 1969'da azerbaycan komunist partisi baskani oldu. sscb komunist partisi'nde politburonun tek turk ve musluman uyesi oldu. gorbacov'un gelisiyle birlikte politburodan uzaklastirildi. ancak kisa surede kendini topladi. 1990'da nahcivan milletvekili secildi. 1993'te azerbaycan'i bagimsiz devletler toplulugu'na soktu. 1993'te fiilen devlet baskani olarak iktidara gecti. en onemli ozelligi cok caliskan olmasi ve butun dunyayi surekli bilgisayardan takip etmesi. turkiye, rusya ve amerika'ya karsi cok zeki bir denge diplomasisi guderek azerbaycan'in bagimsizligini saglamlastirdi.
ebulfeyz elcıbey
1938'de nahcivan'da dogdu. azerbaycan universitesi'nde arap filolojisi'nden mezun oldu. azerbaycan'a donup docent oldu. azerbaycan'in bagimsizligi mucadelesi sirasinda tutuklandi. bir yil hapisten sonra serbet birakildi. azerbaycan milli hareketinin oncusu ve azerbaycan halk cephesi'nin kurucularindan olan elcibey partinin ilk baskani oldu. 1992 secimleri'nde cumhurbaskani oldu. duygusal ve seffaf. rus formasyonuna ragmen turkluge bir mhp'li gibi bakiyor. abdullah catli'nin olumu uzerine ‘‘rahmetli iyi bir insandi’’ demisti.
kaynak:
hürriyet pazar
-dikkat uzun giri-
