90'lardan önceki (hatta belki biraz daha eski) türk filmlerinde (ve sanırım kitaplarda) genel olarak ergin birey olmuş gençlerin (ve belki yeni yeni orta yaşa ayak basmış olanların), ismini bilmediği orta yaş üst ve yaşlı erkeklere seslenişi:
- bey amca!
bu noktada "ama" diyen okuyucular için bir not: günümüzde de hala kullanıldığına şahit olmanın mümkünatından haberim var, ancak sıklık konusunda bahsettiğim dönemin yanına yaklaşamayacağımızı ve bu kalıbın o türk filmleri ile özdeşleştiğini düşünme hakkımı savunuyorum...
tdk sözlüğü'nde birleşik böyle bir kelime bulamayışımdan dolayı ayrı yazdım ve bu durum bana söz konusu seslenme kelimesinin anlamı üzerine düşündürdü. nedir "bey amca" seslenişinin altında yatan anlam? "
bey" kelimesi "
amca"yı niteleyen bir sıfat mıdır? sanmıyorum. normalde "
amca" kelimesi özellikle çocukların büyük erkeklere seslenme sözüdür. örneğin, eski okul arkadaşlarımın babama "yücel amca" şeklinde seslenmesi gibi. dikkatiniz çekiyorum, önde o kişinin ismi ile beraber kullanılıyor. acaba "
bey" de bu ismin yerini tutan öğe olabilir mi? "ismi bey olan amca" gibi peki neden "
bey"? tamam saygı ifadesi... peki sadece "
bey" neden değil?" kısalık bir sebep olabilir. en azından doğruluk payı vardır. ancak sanki altında yatan asıl neden, yaş farkını sembolize ederken bir yandan da eskiden "amca, size baba diyebilir miyim?" diye hitap ettiğiniz kişi ile artık doğrudan muhatap olma haklarınız olduğunu vurgulamaktır. "
amca" şeklinde hitap ettiğimiz insanların bizi ciddiye almama hakkı vardır. onlar bizim için arkadaşımızın babası, devriye gezen polis, hastanedeki doktordur, yani tanrı suretli insanlardır. oysa "bey amca" ezebileceğimiz bir insandır (bunun örneğini az sonra vereceğim), çünkü yaşlanmaya yüz tutmuştur. "ben de ergin bir birey oldum ama daha gencim, sen ise yolun sonuna yaklaşıyorsun, ve bu dünya artık ben ve benim gibilerin dünyasıdır" ifadesinin kısaltılmış halidir. zaten filmlerdeki beyamcalar, genellikle etraflarında olup bitenlere şaşıran ve sistemin çarklarının kendi devirlerinden farklı dönmesi sebebiyle sürekli arada sıkışan insanlardır. yanlış anlaşılmasın; bu kelimeyi kullanan insan, yaşlılara saygısız, onları sevmeyen ve/veya kötü niyetli birisi olmak zorunda değildir. sadece kelimenin çıkışının özünde bu üst nesile karşı kazanılmış zaferin dile yansıması vardır. yani insan genetiğinin toplum genetiğine işlemesinin bir örneğidir. yeni nesiller, eski nesilleri hor görürler ve bir nevi intikam alırlar. ya da daha yumuşak bir ifade ile zamanında kendilerini ezme gücü olanları, şimdi ezebileceklerini göstermek isterler, belki bilinçaltlarının en derin köşesinde olsa da...
yukarıda söz verdiğim, "beyamcaları ezmek" örneği de aynı filmlerde sık sık karşılaştığımız basit bir cümle ile sembolize edilebilir:
"- hooop, bey amca! ne yaptığını sanıyorsun?"
bu şekilde açık bir ezme söz konusu olduğu zaman "bey amca" kelimesinin içindeki zeka kıvılcımı kaybolur. çünkü "bey" kelimesi inanılmaz bir kamuflajdır. benim son yarım saattir yaptığım gibi derinlemesine düşünülmedikçe içerdiği saygı ifadesi en zeki amca(!)yı bile kandırmaya yeter. hatta yukarıdaki mantıkla doğrudan türkçe'yi kandırarak dile sızdığını söylemek bile mümkündür. bey amca'nın niyeti derinlerde gizlidir. öte yandan; açıkça bilinir ki, yaş olmasa bile nesil farkı ortadan kalkınca "bey amca" gider "beyefendi" gelir...
ha bugün neden mi kullanımı azalmıştır? zamanın hızlı akması ve dünyanın hızlı değişmesi sebebiyle insan genetiği topluma ve dile baskısını artırmakta, artık nesiller arası kini göstermek için saygı kamuflajlarına gerek kalmamaktadır...
(bkz:
babalık)
(bkz:
moruk)
benzerlik gösteren kullanım için:
(bkz:
hanım teyze)
not: giri tamamen yazılırken düşünülerek, doğaçlama şekilde klavyeye alınmıştır. yoruma, gelişmeye ve değişmeye tamamen açık olduğunun farkındayımdır ve görüş bildirmek isteyenler için sağ altta çok güzel bir mesaj gönderme butonu mevcuttur...
