baki  

a'sı uzun olunca "sonsuz" anlamına gelen arapça kökenli sözcük.

(bkz: güzellik geçicidir aptallık baki kalır)
(ara: baki kalır)

kanuni zamnında yaşamış ünlü bir divan şairi.

bir beyiti;

saye-i serv-i bülendin yollar üstünda görüp
hassaten der canu dil "ya leyteni küntü turab"

servi boyunun gölgesinin yollar üstüne düştüğünü görünce gönlüm, içtenlikle keşke bende toprak olsaydım der.

ya leyteni küntü turab keşke toprak olsaydım manasına gelir...

"kadrini seng-i musallada bilip ey baki
durup karşına kol bağlayalar yaren saf saf"
şeklindeki dizeleri, 'lise edebiyat derslerinden aklımda kalan en gereksiz iki satır' ünvanıyla sol lobumda konaklamaktadır.

özellikle kanuni döneminde sarayla sıkı ilişkileri içerisinde bulunan divan edebiyatının en önemli isimlerindedir. yalnızca şair kimliği ile aldığı iyi eğitim ile de sayılan bir kişidir. kazaskerlik dahil birçok devlet görevinde bulunmuştur. kanuni'nin ölümü üzerine o'nun için yazdığı mersiye en ünlü eserlerindendir. 4508 beyitlik divan'ı en büyük eseri olarak bilinir.

kanuni sultan süleyman han zamanın büyük şairi baki merhumu bursa'dan istanbul'a getirtir. gel zaman git zaman şiirlerinden birine alınmış olacak ki kanuni sultan süleyman han baki merhuma biraz öfkelenmiş ve fermanumdur;

baki bed(bâki kötü adam)
azm-i bülend(yüksek kararım şudur ki…)
bursa ya red(memleketi olan bursa’ya gönderilsin)
nef-yi ebed(bir daha da gözüm görmesin!)



boru değil kanuni fermanı.

bunu duyan baki merhum cevaben şu şiiri yazmış;

öldünse ey baki
değildir cihan mülkü süleyman'a baki
buna çarkı felek derler
ne sen baki, ne ben baki

kanuni bu büyük şairi affetmiş tabii ki.

islam dininde allah'ın 99 isminden biri. anlamı süreklilik sahibi, sonsuza değin kalan, sonuz.

(bkz: baki duyarlar)

kubbede hoş sadalar bırakan şairimiz..

en büyük isteği şeyhülislam olmaktır. ancak olamadan ölmüştür. adaletli bir devlet adamıdır. mekke ve istanbul kadılığı da yapmıştır.

(bkz: baki mercimek)

"baki kalan bu kubbede hoş bir seda imiş" gibi bir mısra-i bercesteye sahip olan divan şairi.

mersiye-i hazret-i süleyman han gibi divan şiiri için olağan üstü sayılabilecek eserin yazarıdır.
kendisi fazla eser bırakacağıma az ama öz eser bırakırım mantığıyla hareket etmiş ve ormanda 10 (yazıyla on) kaplan gücünde bir mersiyeyle ağızları açık bırakmıştır.

anadolu'daki ilk büyük divan edebiyatı şairidir. yaşamı boyunca şeyhülislam olmak istemiştir, ama olamamıştır. islam türkçesiyle yazdığı gazelleriyle başarılı olmuştur. eserlerinin tümü din dışı konuları işlemiştir. sağlığında "şairler sultanı" diye anılmıştır. kanuni için yazdığı mersiyesi çok ünlüdür.

avazeyi bu aleme davud gibi sal
baki kalan bu kubbede bir hoş seda imiş

beyitinin sahibi divan şairidir.

rindliğiyle meşhur divan edebiyatı şairidir. gazelleriyle ünlüdür. bunun yanısıra çok sayıda kasidesi de vardır.eserlerinde bahsettiği aşkın tasavvufi aşkla uzaktan yakından ilgisi yoktur.

"hep seninçündür dünya cefasın çektiğim,
yoksa ömrüm varı, neyleyim sensiz dünyayı ben." diyen şair.

(bkz: mutsuzluk)

bir zamanların sultan-ı şairan, melikü'ş-şuara'sı şair.

hep, saray edebiyatı, toplumdan kopuk diye bildiğimiz divan edebiyatına yerel öğeleri sokan ilk şairlerdendir. tabii bu mahallilik nedim'deki kadar belirgin değil henüz başlangıç evresindedir.

kasidelerinde o dönemin siyasi olaylarını, mesela o çok iyi bildiğimiz kanuni mersiyesi'nde sultan'ın ölümünü, bu ölümü sokullu mehmed paşa'nın halktan saklamasını; diğer kasidelerinde kanuni'nin nahcıvan seferi'ni, iran şahı'nın oğlu mir haydar'ın istanbul'u ziyareti gibi olaylarını anlatmıştır.

askeri başarıları, savaşları ve bütün haşmetiyle kanuni devrini anlatmıştır. baki'nin şiirlerinde tablolar çizdiğini biliriz. savaşları ve zaferleri anlatan şiirlerinde askeri terimleri kullanarak savaşı gözlerimizin önüne getirmemizi sağlar.

değerli madenler, taşlar ve kumaş adları da şiirlerinde yer alır. bu öğeleri özellikle devrin lüks yaşantısını daha iyi anlatabilmek amacıyla kullanmıştır.

baki, şiirlerinde bahar mevsimini anlatmayı sever. baharla saray arasında bağlantı kurar. çünkü baharın en güzel yaşandığı yer osmanlı sarayı ve çevresidir. sarayın mimari zenginliği, bahar tablosunun tam ortasında yer alır.

baki, şiirlerinde bir takım sosyal ve toplumsal olayları da konu almıştır. örneğin, kanuni devrinde gece gezmeleri ve şarap içmek yasaklanmıştır. hatta kanuni, boğaziçi açıklarında demirli bir şarap gemisini yaktırmıştır. delilerin zincire vurularak tutulması da şiirlerinde yer alır. bu olayı baki, aşk acısının aşığı ne hallere düşürdüğünü anlatmak için kullanır.

genellikle şehrengizlerde karşımıza çıkan ticaret, zanaat ve meslek grupları baki'nin gazellerinde çokça karşımıza çıkar. kuyumculuk, nalbantlık, aktarlık, doğramacılık, dalgıçlık vs...

bilindiği gibi divan edebiyatı şairlerinin çoğu rind, ya da günümüz tabiriyle bohemdir. işret ve içki meclislerinde geçer hayatları. fakat baki'nin bir kaç beytinde, ki bu beyitlerden biri de meşhur bahariye kaside'sindedir, ev hayatına ilişkin öğeler vardır. evlerde hoşafların yapımı, buhurdanlar, çocukların dadılarla büyümesi, saksılarda çiçeklerin yetiştirilmesi vb.

divan edebiyatının vazgeçilmezi olan eğlence hayatı ve içki, işret meclisleri baki divanı'nda yer bulmuştur. bayram günlerinde şehrin dört bir yanına kurulan eğlence çadırları, süslü istanbul sokakları ve bu sokaklarda gezen güzeller divanın önemli öğeleri arasındadır. tavla, satranç ve o dönemde halkın evlerinde oynadığı yüzük saklama oyunu da divanda kendine yer bulmuştur.

halk inanışları, halk hekimliği, kimi bitkilerin hastalıkları tedavi ettiği yönündeki inançlar da baki divanı'nda yer almıştır. sihir, havas ilmi, büyücülük, nazar, yıldızların insanlar üzerindeki etkileri, mushaf'a el basarak yemin etme de onun şiirlerinde yer alır.

görüldüğü gibi baki, halktan kopuk bir şair değildir.

rind ve yaşamayı seven baki'nin şiirlerinde insan ömrünün kısalığı ana konudur diyebiliriz. onun şiirlerinde cıvıl cıvıl bir neşe, okuyanın içini açan güzeller, bahar tabloları yer alır. fakat şiirleri çağdaşı fuzuli kadar derin bir anlam bulamayız. fuzuli'nin her beytini, iyice anlamak için iki kere okumak, tekrar tekrar düşünmek gerekirken baki şiirlerinde anlam kendini hiç yormadan ele verir. ama şekil ve teknik yönden fuzuli kadar başarılıdır. şiirlerinde edebi sanata fazlasıyla yer verir. süslü ifadeleri sever. mazmunları, hayalleri ekseriyetle tabiata ve güzellere aittir. dil yönünde türkçe'ye büyük hizmetleri vardır. en önemlisi de çağdaşlarının aksine saf ve temiz bir istanbul türkçe'sini divan edebiyatı'nda kullanmasıdır. beyitleri atasözü değeri görmüştür.

şiirlerinde tasavvuf yoktur. aşkı gerçek dünyada, maddi alemde arar. güzel olan her şeye aşıktır. zaten nedim'i en çok bu yönden etkilemiştir.

kanuni sultan süleyman devri, tüm ihtişamıyla baki'nin şiirlerinde kendini gösterir. 17. yüzyılda şeyhülislam yahya'yı ve 18. yüzyılda nedim'i etkilemiştir. divan edebiyatı'nın otoritelerindendir. geçmişten günümüze en çok bilinen ve sevilen divan şairlerindendir.

avâze-yi bu âleme dâvud gibi sal
bâki! kalan bu kubbede hoş bir sada imiş.

''ey bakışlar ustası, umutlar pehlivanı
sen anlattın bir gülde anlatılmaz olanı
bir bir hüzne başlarken, sana çıraklık ettik
uçurduğun kuşlardır şimdi bâki divanı.''

(bkz: hilmi yavuz)

deyim yerindeyse ortam çocuğudur. eğlencesine, keyfine çok düşkündür. şaraptır, aşktır,eğlencedir gırla gider kendisinde. divan edebiyatımızdaki bir başka ünlü ortam çocuğu için;
(bkz: nedim)

hattım hisabın bil dedin gavgalara saldın beni
zülfüm hayalin kıl dedin sevdalara saldın beni

geh ebr veş giryan edip geh bad veş püyan edip
mecnun-ı sergerdan edip sahralara saldın beni

vaslım dilersin çün dedin lutf edeyin olsun dedin
yarın dedin bir gün dedin ferdalara saldın beni

yusuf gibi izzette sen yakub veş mihnette ben
dil sakin-i beytül hazen tenhalara saldın beni

baki sıfat verdin elem ettin gözüm yaşını yem
kıldın garik-i bahr-ı gam deryalara saldın beni

gibi muhteşem bir gazele imza atmış şahsiyet.