merhaba! itü sözlük, içeriği dünyanın değişik noktalarında bulunan yazarlarca oluşturulan bir interaktif sözlüktür. daha fazla bilgi alabilir, üye olarak içeriğin genişlemesine katkıda bulunabilirsiniz.
  • görseller

    • büyük ünlü uyumu

büyük ünlü uyumu

  1. bu başlıkta
  2. bakın dur
  3. sırala
  1. türkçe bir sözcüğün ilk hecesi kalın ünlüyle* başlıyorsa sözcüğün diğer heceleri de kalın ünlüyle devam eder, eğer ilk hece ince ünlüyle* başlıyorsa sözcüğün diğer heceleri de ince ünlüyle devam eder. buna büyük ünlü uyumu denir.

    birleşik sözcüklerde, tek heceli sözcüklerde ve yabancı sözcüklerde büyük ünlü uyumu aranmaz.

    ayrıca, türkçe olduğu hâlde zamanla değişime uğradığı için bu kurala uymayan "anne, dahi, elma, hangi, hani, inanmak, kardeş, şişman" gibi sözcükler ve türkçe olduğu halde bu kurala uymayan birkaç ek var: -daş (meslektaş), -gil (halamgil), -ken (konuşurken), -ki (sabahki), -leyin (akşamleyin), -(i)mtırak (yeşilimtırak), -yor (düşünüyor).

    (bkz: ünlü harfler)

    (bkz: küçük ünlü uyumu)
  2. "madem büyük ünlü uyumu diye bir şey var ozaman neden türkçede bu kurala uymayan binlerce kelime var?" diye düşünmeme sebep olan ve senelerce bize öğretilen kural.
  3. türkçe bir kelimenin ilk hecesinde kalın bir ünlü varsa onu takip eden hecelerde de kalın ünlüler bulunur. türkçe bir kelimenin ilk hecesinde ince bir ünlü varsa onu takip eden hecelerde de ince ünlüler bulunur:

    bu kurala uymayan kelimelerimizi yedi kümede toplayabiliriz:

    1. yabancı kökenli sözcükler:
    kitap dünya
    sandalye kafi
    ahmet mecburiyet
    beraber cumhuriyet
    not: bu sözcüklere getirilen ekler, sözcüklerin son hecelerindeki ünlüye uyarlar:
    kitaplar sandalyeler televizyonu

    2. çok az sayıda türkçe sözcük:
    anne (ana)
    elma (alma)
    kardeş (kardaş)
    hani (kanı)
    hangi (kangı)

    3. birleşik sözcükler:
    çiçektozu
    çokbilmiş
    doğumevi
    sabretmek
    güneybatı
    babayiğit
    not: birleşik kelimeler ek alacak olurlarsa, son hecelerine uyarlar:
    beyoğlu'na, güneybatıya, babayiğitler....

    4. sözcükler, hiç değişmeyen -ken, -ki, -yor, -leyin, -(ı)mtrak eklerini aldıkları zaman da büyük ünlü uyumuna uymazlar:
    okurken
    uyurken
    çeviriyor
    seviniyor
    masadaki
    okuldaki
    sabahleyin
    ekşimtrak
    -daş eki de genellikle büyük ünlü uyumuna uymaz:
    ülküdaş, gönüldaş, meslektaş, denktaş, emektaş...

    5. ki bağlacı, bazı sözcüklerde kalıplaşmış olarak kullanılır. bu durumda , dünkü, bugünkü, gibi sözcüklerin dışında, ünlü uyumu kuralına uymaz; daima ki biçiminde kullanılır:
    halbuki, mademki, oysaki, sanki, sonraki..

    6. " l " ile biten yabancı kökenli sözcükler ek aldıkları zaman büyük ünlü uyumuna uymaz:
    hal-i-ni
    helal-i
    ihtimal-e
    intikal-i
    amiral-e
    petrol-den...

    7. son hecelerinde ince " a " bulunan bazı yabancı kökenli sözcükler de ünlü uyumuna uygun ek almaz:
    kanaat-i
    harf-i
    harp harb-i
    liyakat-i, liyakat-li, liyakat-siz
    dikkat-i, dikkat-e
    şefkat-i, şefkat-li
  4. kız arkadaş seçerken dikkat ettiğim yegane kriterdir. isminde büyük ünlü uyumu olmayan hiçbir kızla çıkmam. çünkü etnik köken olarak türk olan kızları tercih ederim ve isminde büyük ünlü uyumu olmayan kızların etnik köken olarak türk olduğu pek görülmemiştir. türk kızları dünyanın en orjinal kızlarıdır.
  5. türkçe dersinin sınavlarında öğrencilere kolay olsun diye sorulan konuların basit sorularının başrol oyuncusudur aslında. bir çok öğrencinin hemencecik öğrendiği şeydir, basittir.
  6. diğer adı kalınlık - incelik uyumu olan 6. sınıf dil bilgisi konusudur.
  7. farklı bir bakış açısıyla; büyük ünlü uyumu ve küçük ünlü uyumu ırkçı bir yaklaşım. neden bir kelimenin harfleri birbirine benzemek zorunda olsun ki. birbirine benzememeyi "uyum"a bir başkaldırı olarak görmek ne kadar barışçıl bir yaklaşım olabilir ki.

    (bkz: serbest çağrışım)
  8. küçük ünlü uyumunun hiyerarşik olarak abisi sayılır,malum türkçeye taa 17.yüzyıllarda girmiş..ılkokuldan itibaren en kolay gelen dilbilgisi kuralıdır, ya ince olacaksin ya kalın, ya şişman olacaksin ya zayıf,ya erkek olacaksin ya dişi misali saçma bir kural olsada çok şükür istisnaları var ve biz otobüse otobas yada etebes demiyoruz..

    ders dili kullanarak anlatmadan geçmeye içim el vermedi..bir kelimenin ilk hecesinde a,ı,o,u kalın unlulerinden birisi varsa diğer heceler de kalın olmak zorunda,ikinci kural ilk hecede e,i,ö,ü ince sesli harf varsa şayet yine ondan sonraki hecelerde ince sesli olmalıdır..istisnalarını açıklamasam olur mu,mobilim de az..üzgün işareti.