osmanlı eğitim sisteminin en önemli eksiği ülkede eğitim birliğinin olmayışıydı. eğitim birliğinin sağlanamayışındaki engellerden biri de ülkedeki azınlık okulların ve yabancı okulların varlığıydı.
azınlık okulları, gayrimüslimlere ait eğitim kurumlarıydı. kiliseler ve havralar doğrudan ya da dolaylı olarak bu okulları açıyor ve yönetiyordu. devletin bu okullar üzerinde hiçbir denetimi yoktu.
osmanlı'da yaşayan azınlıklar dışında yabancı devletler de okullar açmıştı. bu okulların açılması
kanuni sultan süleyman'ın fransa'ya verdiği siyasi ve kültürel ayrıcalıklarla başlamıştır. (bkz:
kapitülasyonlar)
yabancı devletler ilk olarak dinsel nitelikli okullar açtılar. bu devletlerden fransa, italya ve avusturya katolik topluluğu; amerika ve ingiltere ise protestan topluluğu korumalarına alarak çalıştılar. osmanlı'da yabancı okullar zincirinin ilk halkasını 1583 yılında istanbul'da açtıkları
saint benoit fransız okulu ile fransızlar oluşturdu. bu kurum, din eğitimi veren büyük çaplı kilise okullarının yanında, bugünkü anlamda çağdaş eğitim veren ilk yabancı okul oldu.
1856
ıslahat fermanıyla azınlıklara okul açma ve kendi dillerinde eğitim yapma olanağı sağlanmıştı. (bu olanak öncesinde de vardı zaten.) bu okulların öğretim biçimi ve öğetmenlerinin seçimi, hükümetin kurduğu maarif meclisinin denetiminde olacaktı. (olmayan buydu, peki yeterince uygulandı mı?) ancak osmanlı bu denetimi kısa sürede yitirdi.
1879'dan sonra devlet tarafından açılan öğretmen okullarına gayrimüslim öğrenciler alınmaya başladı, böylece azınlık okullarına da öğretmen yetiştirmek istendi ama gayrimüslim öğrenciler rağbet etmedi. çünkü ekonomik yönden çok iyi durumda olan azınlıklar, çocuklarını avrupa'da en iyi okullarda okutuyordu.
osmanlı sınırlarında yaşayan bulgar, rum, ermeni ve museviler, ülkenin çeşitli yerlerinde kendi okullarını açtılar. bu ulusların amaçları, açtıkları okullar aracılığı ile kendi dil, din ve kültürlerini yaymak, bu yolla osmanlı üzerindeki siyasi etkinlikleri arttırmaktı. bu okulların giderleri ilgili azınlığın bağışlarıyla karşılanıyordu.
19. yy'da kapitülasyonlardan yararlanarak ingiltere, fransa, almanya, avusturya, italya, abd ve rusya tarafından osmanlı'da açılan azınlık ve yabancı okulların başlıcaları şöyle:
-ingilizler tarafından açılan okullar ırak, musul, doğu anadolu ve ege bölgesinde yoğundu. bu bölgeyi etki alanları olarak seçmişlerdi. (neden acaba?)
-amerikan okulları misyonerlik aracılığıyla kurulmuştu. 19. yy'dan sonra sayısı 534'e çıkmıştı. en tanınmışları
robert kolejve
beyrut amerikan üniversitesi'dir.
(bkz:
merzifon amerikan koleji)
(bkz:
tarsus amerikan koleji)
-almanlar tarafından açılan okullar istanbul, beyrut ve kudüs'te bulunuyordu. (bkz:
alman lisesi)
-avusturya tarafından ise avusturya erkek lisesi ve ticaret okulu ile avusturya kız lisesi açılmıştır. (bkz:
avusturya lisesi)
-fransa en çok okul açan devletlerden biridir. ilk açılan fransız lisesi yukarıda belirttiğm gibi saint benoit fransız lisesidir.
(bkz:
saint benoit)
(bkz:
saint joseph)
(bkz:
saint michel)
(bkz:
saint pulcherie fransız lisesi)
(bkz:
notre dame de sion)
-italyan okulu ise istanbul ve hatay'da açılmıştır. (bkz:
italyan lisesi)
-ruslar önce bursa'da daha sonra istanbul'da
terkos rus okulu'nu açtılar.
ve bu okulların açılmasındaki gerçek amaçlar:
batılı devletler, osmanlı üzerinde yerleşerek söz sahibi olmak için bu okulları birer araç durumuna getirdi.
ingiltere'nin açtığı okulların zengin petrol kaynaklarına yakın oluşu ilgi çekicidir!
bu devletler osmanlı yönetimi altındaki toplulukların ulusal duygularını kışkırttılar, devletten ayrılma siyesetini körükleyici, bölücü ve yıkıcı eğitim vererek devletin dağılmasında etkin rol aldılar.
ancak 3 mart 1924'te
mustafa kemal atatürk başkanlığındaki tbmm'de kabul edilen
tevhid-i tedrisat kanunu ile okulların tamamı
milli eğitim bakanlığı denetimi altına girdi. bu şekilde sorun ortadan kaldırıldı.
