atarca  

ing. (bkz: pulsar)

atarca, güneşten çok daha kütleli yıldızların süpernova patlamalarıyla yokoluşları sırasında çöken ve son derece yoğun merkezleri olan nötron yıldızlarının özel bir türüdür. süpernova patlamasından önce merkezdeki nükleer tepkimeler demir senteziyle sona eriyor. yani tümüyle demire dönüşmüş olan merkez daha fazla enerji üretemeyerek, kütleçekiminin baskısıyla çöküyor ve demir atomundaki protonlar elektronlarla birleşerek nötrona dönüşüyorlar. çöküş sonunda bir güneş kütlesinden daha fazla kütleye sahip olan ve büyük ölçüde nötronlarla ince demir bir kabuktan oluşan merkezin boyutları, 20-30 km çaplı bir küreye kadar küçülüyor. çöküş sırasında yıldızın taşıdığı açısal momentum, tıpkı kollarını vücuduna dolayan bir buz patencisinde olduğu gibi artıyor. çöküş,yıldızın manyetik alanının şiddetini de dünyamızdakinin milyarlarca, hatta trilyonlarca katına kadar çıkarıyor ve yıldız çevresindeki ortamdan aldığı yüklü paçacıkları (çoğu kez bir eş yıldızdan çalınan gaz) manyetik kutuplarında dışarı atıyor. nötron yıldızının manyetik kutupları, coğrafi kutuparından yani dönme ekseni kutuplarından biraz farklı yerde olunca (çoğu gökcisminde ve dünyamızda da olduğu gibi) manyetik kutuplardan çıkan ve çoğu kez radyo dalgaları biçimde yaylına ışınım, dönme ekseni etrafında bir halka çiziyor. bu halkanın bir noktası eğer bizim görüş açımızla kesişirse, noktanın görüş çizgimize geldiği her seferde bu ışınım yeryüzünden saptanıyor ve sonuçta yıldız, çok düzenli aralıklarda elektromanyetik dalga atımları (pulse) yayan bir kaynak olarak algılanıyor.

kaynak: bilim ve teknik sayı/459

büyük bir manyetik alana sahip olan ve çevrelerine ışınım yayan nötron yıldızlarıdır. bu yıldızlardan yayılan radyo dalgaları çok hassas bir saat görevi görmektedir. dünyada kullanılan saatler kütle çekiminin etkisi altında düşük hassaiyete sahiptir. ancak pulsarlar uzay boşluğunda hiçbir etki altında olmadan kendi başlarına sabit bir hızla dönmekte ve gönderdikleri radyo dalgaları gökbilimciler tarafından çok hassas hesaplamalarda zaman birimi olarak kullanılmaktadır.

bu yapılar dev yıldızların, süpernova patlamalarının ardından kendi içlerine çökerek yaklaşık 20-30 km çaplı(ortalama bir şehir büyüklüğünde) bir küre içinde sıkışması sonucu, içlerindeki atom çekirdekleri ve elektronların birleşmesiyle büyük ölçüde nötron haline gelmiş malzemeden oluşan yıldızlardır. eksenleri etrafında çok hızlı dönen bu yıldızlardan bazılarının dönme hızları milisaniyelerle ölçülmektedir.

sesleri buradan da dinlenebilen (bilhassa da sondan ikincisini şiddetle tavsiye ediyorum) "bu sesi doğal bir şey çıkarıyor olamaz" dedirten fizik harikaları:

http://www.jb.man.ac.uk/...

(bkz: pulsar)
(bkz: pulsating stars) ve

http://imagine.gsfc.nasa.gov/...

iki nötron yıldızının da oluşturabilceği sistemlere verilen ad.ismi, periyodik olarak radyodalgası yaydığından pulse+ar dan türetilmiştir. türkçesi atarcadır.

kısa aralıklarla kuvvetli radyo işaretleri gönderen bu gök cisimleri ilk keşfedildiklerinde, gelen işaretlerin dünya dışı yaşam belirtileri olabileceği düşünülmüştü. keşfedilen ilk atarcanın adı buna istinaden little green man 1 (lgm-1) konmuştu. meğersem fır fır dönen, dönerken sürekli radyo daglaları yayan ve gönderdiği dalgaların ekseni birkaç saniyede bir dünyayı kesen sönmüş yıldızlarmış bunlar. nitekim lgm-1'in adı da sonradan cp 1919 olarak değiştirilmiş.

dönen nötron yıldızı.

dünyadan 1054 yılında gözlenen gelen bir süpernova patlamasının arta kalanı yengeç bulutsusunun* içinde, yine bu patlamadan sonra oluşan bir atarca (buna da yengeç atarcası* demişler) mevcut. saniyede 30 tur dönüyor.

toplu iğne ucu büyüklüğündeki bir parçası bile milyonlarca ton ağırlığında olan, yıldız artığı.

süpernova patlaması sonucu yıldızın merkezinin kendi içine çökmesi sonucu oluşur. muazzam hızlarla dönerler. ancak kütlesi büyük yıldızlar atarca (pulsar) meydana getirebilirler. güneşten 25 kat daha fazla kütleli olan yıldızlar ise aşamaları geçerek en sonunda kara delik oluştururlar. kendi etrafında yüksek hızlarla dönen nötron yıldızı kutuplarından uzaya doğru çok yüksek hızlarda parçacık saçar. bu şekilde belli aralıklarla elekromanyetik ışıma yapan nötron yıldızlarına pulsar adı verilir. manyetik kutuplardan çıkan bu ışınım(darbe) görüş çizgimizi kestiği sürece atarca dünyadan gözlemlenebilir. yani ışınım süreklidir ancak bu ışınım dünyadan kesik kesik izlenebildiği için cisim bize periyodik elektromanyetik ışınımlar yapan bir kaynak gibi gözükür.buna deniz feneri etkisi denmektedir.