ali paşa sultan abdülaziz han'ın sadrazamı. osmanlı'nın kurtuluş çabalarında bilge kişiliğiyle padişaha yol gösteriyor ve ölümünden sonra padişahın izlemesi için bir rehber yayınlıyor. fransızcasından cemil meriç'in umrandan uygarlığa adlı eserinde bir bölümünü çevirdiği eser; osmanlı'nın yıkılışı hem sezdiği hem de teşhislerini yaptığı fakat uygulayamadığını açık bir şekilde gösteriyor.
karşılaştığımız güçlükleri anlatamayacağım. on beş uzun yıl mücadele ettik. düşmenlarımız zorluydu. ayakta durmak, bölünmemek, parçalanmamak lazımdı...
ama ithal edilen bir medeniyetti bu, ağır ve kaçınılmaz bir olgunlaşmanın meyvesi değildi. böyle olduğu için, avrupa'nın faziletlerinden çok rezaletlerini aldık...
avrupa'nın her istediğini yapar gibi görünüyorduk. bu teklifler umumiyetle caziptiler, ama bizim için değil, kendileri için...
avrupa muvazenesinin devamı devlet-i aliyye'nin yaşamasına bağlıdır. diyecektik. itiraf edelim ki çürük bir temeldi bu; bugün için olmasa bile yarın için çürük...
devlet, eğitim aracılığıyla menfaatleri birleştirmeğe, ülkenin parçalanmasını önlemeğe çalışmalıdır. insanlar refah ve emniyet peşindedirleri vatan bu iki ihtiyacın karşılandığı yerdir...
devlet fabrikalarından da vazgeçiniz, bunlar çok masraflı ve faydasız, özel teşebbüsü boğmaktadırlar. oysa yalnız özel teşebbüs güçlenip gelişebilir, devlet fabrikaları özel şiretlere devredilebilir. hükümet sadece hissedar olmalıdır bu fabrikalarda...
basın hürriyeti ancak hatalarını düzeltmek istemeyen hükümetler için tehlikelidir...
hükümet de büyük bir gazete kurmalıdır. bu gazete yerli ve yabancı basının makalelerine cevap vermelidir...
............
ali paşa jön türk lerin büyük düşmanı olarak gösteriliyor. ölümünden beş yıl sonra sultan abdülaziz 1876'da azledilip. intihar süsü verilerek öldürülüyor.
