tanrıların kralı zeus, bir gün rüyasında hem erkek hem de dişi özellikleri olan agdistis’i yaratır. fakat diğer tanrılar onu kanımca kıskanırlar ki erkeklik uzvunu keserler. kesilen uzvun yerinde badem ağacı biter ve sakarya nehrinin kızı bu ağaçtan bir badem koparır, koymasıyla hemen attis’e gebe kalır. attis çok güzel bir erkektir. erkeklik özelliğini kaybettiği için artık sadece kadın olan agdistis, attis’i görür görmez aşık olur... şeklinde hikayesi olan eski anadolu tanrıçalarından biridir.ismini eskişehir’de bulunan agdos dağı’ndan almış olması muhtemeldir.
pausanias'ın anlattığı agdistis efsanesi ana tanrıça kybele'nin pessinus'taki kültüne ilişkin bir efsanedir. zeus bir gece düş görerek tohumunu yeryüzüne döker. bundan hünsa bir varlık doğar: agdistis. hem kadın, hem erkek olan bu yaratığı tanrılar ele geçirir ve erkeklik uzvunu kesip atarlar, uzuvdan bir badem ağacı meydana gelir, ırmak tanrı sangarios'un (sakarya) kızı bu ağaçtan bir badem koparıp göğsüne saklar, bundan gebe kalarak attes (başka kaynaklara göre attis) adlı bir oğlan doğurur. onu dağa bırakır. attes büyüyünce öyle yakışıklı, öyle eşsiz güzellikte bir delikanlı olur ki o zaman salt kadın olan agdistis ona âşık olur. ne var ki attes, agdistis'ten kaçmak için pessinus'a gider ve orada kralın kızıyla evlenmeye kalkışır. tam düğün gecesi düğün ezgileri söylenmektedir ki agdistis birdenbire çıkagelir. attes onu görünce çıldırır ve erkekliğini keser, pessinus kralı da aynı şeyi yapar. attes ölür, agdistis de sevgilisinin bedeninin bozulmamasını sağlar.
bu efsanenin başka bir anlatımı da şöyledir: phyrgia ilinin sınırlarında agdos adlı ıssız bir kaya varmış, orada kybele tanrıçaya bir taş biçiminde tapılırmış. zeus tanrıçaya tutulmuş, onunla birleşmeyi başaramayınca tohumunu bir kayanın üstüne bırakmış. bu tohumdan agdistis doğmuş, hünsa imiş, agdistis'i dionysos sarhoş ederek erkekliğinden etmiş; uzvundan bir badem ağacı çıkmış, bunun meyvesini sangarios ırmağının kızı nana göğsüne almış, gebe kalıp attes'i doğurmuş. sangarios, nana'ya çocuğu dağa bırakmasını buyurmuş. bebek gelen geçenin ilgisini çekmiş, onu bir tekenin sütüyle beslemişler, tekenin sütü olamayacağı halde, adının phrygia dilinde teke anlamına gelen "artagus" teke ile ilişkisini göstermektedir. ne var ki bu artagus sözcüğü "güzel" anlamına da gelebilir. her neyse agdistis ile kybele ikisi birden gönül vermişler bu güzel delikanlıya, ama phrygia kralı midas onu kendi kızına almak istiyormuş. derken agdistis attes'i çıldırtmış, delikanlı bir çam ağacının dibinde erkekliğini keserek can vermiş. kybele tanrıça onu gömmüş, toprağa akan kanından biten menekşeler dibinde öldüğü çamı çepeçevre sarmışlar. midas'ın kızı da umutsuzluğa düşerek canına kıymış, kybele onu da gömmüş ve onun mezarı üstünde de menekşeler bitmiş. ayrıca mezarı üstünde bir badem ağacı büyümüş. agdistis zeus'a yalvarmış attis'in bedeni hiç bozulmadan kalsın, çürümesin diye, zeus da bu dileğini yerine getirmiş. attis'in saçları büyümeye, küçük parmağı da oynamaya devam edecekmiş. bu sözü aldıktan sonra agdistis sevgilisinin ölüsünü pessinus'a götürmüş, orada gömmüş ve anısına bir bayram ile bir rahip heyeti kurmuş.
bu efsanelerde agdistis ile ana tanrıça kybele birbirine karışmaktadır. motifleri toprak bereketini ve bitkinin öldükten sonra yeniden dirilmesini simgeleyen bu efsaneler daha çok alegorik birer anlam taşır. bunlardan amaç, pessinus'taki kybele kültünde rahiplerin belli zamanlarda ve törenlerde erkeklik uzuvlarını kesmelerinin nedenini ve kaynağını anlatmaktadır. kybele tanrıçanın ise anadolu'da ve çevrede tarih öncesi çağlardan roma devrine değin çeşitli adlarla tapım gördüğü herkesçe bilinmektedir
