adige  

çerkes halkalarından en yüksek nüfusa sahip olanı.

çerkes halklarının kendi içlerinde kullandıkları, çerkes kelimesinin tam karşılığıdır.

en bi asıl söylenişi "adiye" şeklindedir...

italya'nın kuzeyinde alp dağları'ndan doğan bolzano, trento ve verona'nın güzelliklerine güzellik katarak venedik'in hemen güneyinde po'nun yanında adriyatik'e kavuşan nehir.

adige özerk vilayeti'nde yaşarlar; çoğunluğu laba ve kuban nehirlerinin aşağı düzlüklerinde zengin topraklarin bulunduğu bölgede toplanmıştır, fakat bazıları da kafkas daglarının eteklerine yerleşmiştir. birbirleriyle sıkı baglantıları olan kuzey-batı kafkasya'nın yerli birçok kabilesi tarafından kullanılan bir isimdir.

adigey cumhuriyeti vatandaşlarına verilen ad. türkiyede yaşayanlarına çerkes adı verilir ve bir kafkasya halkıdır...

sapsığ, wubıh, kabardey,... ve adını sayamayacağım kadar çok alt klanları için kullanılan genel isim..
tek taraflı da olsa, türkiye' de ki etno - sosyal bünyelerine dahil olduğum halkın anavatanlarında ki gerçek çağrılış şekli.

çerkesler'in en kalabalık alt grubunu oluştururlar. kendi içlerinde de alt boylara ayrılırlar: kabardey, abzekh, şapsığ, ç'emguy, mamxeğ, hatıquey, besleney, bjeduğ, natuhay (nathoç), brakiy.. (bkz: çerkes)
anavatandan sürgün edildikten sonra dünyanın her tarafına yayılmışlardır. türkiye'de yerleşim bölgeleri kuzeyden güneye kabaca sayacak olursak samsun, amasya, çorum, tokat, kayseri- pınarbaşı yakınlarındaki uzunyayla, kahramanmaraş- göksun, sivas, adana, hatay bölgeleri ile batıda adapazarı-düzce, çanakkale, balıkesir, bursa taraflarıdır. bunlar adige nüfusunun en yoğun olduğu bölgelerdir. buna mukabil, bir iki adige köyü olan iller de mevcuttur; denizli, izmir, afyon.. gibi.

(bkz: wubıh) ların dahil olmadığı topluluk. wubıhlar, tıpkı adigeler, abhazlar, çeçenler vs. gibi, kafkasya' da yaşayan bir topluluktur. aslen (tüm kafkas halklarının gelenek ve görenekleri birbirine benzemekle birlikte) gelenek, görenek gibi bakımlardan abhaz larla daha fazla benzerlik göstermekle birlikte, wubıhlar adigelere daha yakındırlar.
bazı insanların (buna adigeler, hatta bizzat wubıhlar da dahil) wubıhları adige sanmalarının nedeni bu olabilir. ha problem değildir. ben sadece bildiğim kadarıyla konuya bir açıklık getirmek, bilmeyip de bilmek isteyenleri bilgilendirmek istedim. yoksa hepimiz kardeşiz*

adigelere dönelim;
efenim adigeler kafkasyada yaşayan halklardan sadece biridir. dikkat ederseniz halk diyorum ırk demiyorum çünkü adigeler de kendi içlerinde birçok topluluklardan oluşmuşlardır. yani zamanında her biri birer aile iken, sonraları büyüdükçe kabile ve hatta daha da sonraları boy halini almışlardır. birkaç tane de örnek verelim tam olsun.
(bkz: abzekh)
(bkz: şapsığ)
(bkz: kabardey)

(bkz: alto adige)

1800ler'in başlarında en son haliyle net olarak belirlenen bayrağı yeşil zemin üzere on iki yıldız ve üç okun işlendiği görsellerde görülen şeydir. bayraktaki sembollerin anlamları şöyledir:

on iki yıldız: on iki çerkes boyunu sembolize eder. bunlar: abhaz, kabardey- besleney, şapsığ, çemguy, mahoş, jane, abzekh, hatıquey, bjedugh, natıxhuey (natuhaç) , brakiy ve ubıh(abhazlar ve ubıhlar adige değil çerkes'tirler. onların bu bayrakta neden bulundukları bu sebeple merak edilir. bunun sebebi basittir aslında: kader birliği ve ortak kökenden gelmiş olmak. yani aslında adige- abhaz arası fark sanıldığı kadar derin değildir. fark zamanla kimilerince kasten derinleştirilmiştir.)

üç ok: bir zamanlar yönetimde bulunan üç büyük aileyi (zanikue, aytekçikue, boletıkue ailelerini) ifade eder.

yeşil zemin: kuzey kafkasya'nın yeşilliğini anlatır.

sarı renk: güneştir.

marigny’nin “karadenizin çerkesya sahiline üç seyahat-çerkesya gezileri” adıyla londra’da yayınlanan eserinden alıntıdır:


heredot (mö 450- 2104): “hiç şüphe yoktur ki kolhis halkı ile eski mısırlılar aynı ırktandırlar.”

- eski abhazya ve lazika topraklarını içine alan kolhis krallığı, roma imparatorluğu tarafından yıkılmış ve bugünkü abhaz ve lazların ataları olan apsiller, abasglar, misimya, sanigya ile lazika, svaneti kabileleri ayrı ayrı krallıklara bölünmüşlerdi.


yunanlı tarihçi hellanikus (mo 400-500): “kimmer boğazını geçtikten sonra, güneydoğuda sindlerin ülkesi (sindika) bulunur ve daha ileride meotlar ve iskitler yaşarlar.”

- sindler ve meotlar, bugünkü adige halkının etnik oluşumunda katkıları olan, batı kafkasya ile kuban ırmağı boyunca orta-kafkasya’da yaşayan ve kuzeyde iskitler ile komşu olan halklardı. azak denizinin en eski adı meot denizi idi.


yunanlı tarihçi strabon (mo 100): “(…) bu ülkenin insanları olağanüstü yakışıklı ve iri yapılı insanlardır. alışverişlerinde dürüsttürler ve para canlısı değildirler. bu ülkede bitkiler ve hayvanlar bile çok gelişmiş ve iri göründü bana. ”

“(…) ülkenin orta doğusunda, albania denilen ülkenin dağlarında amazon adı verilen kadın savaşçılar yaşar.”

- o dönemlerde kafkasya’nın doğu kesiminde iskitler yaşıyordu ve orta kafkasya ile batıda adige kabilesi sind ve meotlar ile komşu idiler. amazonlar da iskit topraklarında yağma yapan savaşçı kadınlardı. kendilerine ay’ın çocukları derlerdi. a-maz-on, adigece maz-e “ay” demektir.


pers-bundahiş yazıtları (ms 700): burada hiyerarşik alanlarla ilgili çok eski aryan kozmolojisinden (evrenbilim) gelen, kutsal bir dağla ilgili bir tezden bahsedilir. “bu dağ özellikle ışık tanrısı ahuramazda için kutsaldır” ve kafkasların elbruz dağından başkası değildi. “tüm dünya enerjilerinin kaynağı olan elbruz’u fethetmek ve ona sahip olmak, tüm dünya enerji sisteminin üzerinde kontrolü ele geçirmektir. gezegendeki yerinden ötürü bu dağ kozmik bir anten görevi yapmaktadır.”

- iran’da pers din adamları tarafından m. s 8. yy’da toplatılıp okunmuştur. bu efsaneden yola çıkarak ikinci dünya savaş’ında, gizemli metafizik bilimlerine çok önem veren naziler elbruz dağını öncelikle ele geçirip burada bir tören yapmışlardı.


adolf hitler (1940): “kafkas kabilelerine mensup insanlar ne kadar başkadır. onlar avrupa ile asya arasında bulunan en mükemmel ve en gururlu kimselerdir.”

- hitler’in yardımcısı martin bormann tarafından tutulan günlüklerden yola çıkılarak 1953 yılında new york’ta ‘hitler’in gizli konuşmaları’ adıyla yayınlanan belgedeki konuşmalardan biri.


ingilizlerin ilk deniz aşırı gezgini sir john mandeville (ms 1356): “abhaz krallığı’nda çok hayret edici bir bölge vardır. hanyson adlı kişinin de doğrulayacağı gibi buraya üç gezi tertip edildi, fakat içeriye girilemedi. bu vadi tamamen karanlık ve hiç ışık almıyor. insan önünü zor görüyor. zaten buraya insan da girmez, burada horozlar bile ötmez. bu olay tanrı’nın bir mucizesi olarak kabul edilir. öyküye göre, perslerin lanetli imparatoru saur, hıristiyan abhazları din değiştirmeye zorlar ve onlardan pers putlarına kurban vermelerini ister. abhazlar, gaddar putperestten tanrının bir mucizesiyle kurtulurlar: zalim persler bu karanlık vadiye sürüklenir ve orada sonsuza kadar kalmaya mahkum olurlar.”

- 14. yüzyılda yaşamış olan ingilizlerin ilk deniz aşırı gezgini sir john mandeville, 1356 yılında 2 cilt halinde yayınladığı eserinde, kafkasya ile ilgili bölümde bu gibi anılarını anlattı…


osmanlılı evliya çelebi’nin seyahatnamesi ( 1666 ): “(…) şevval ayının onuncu günü çerkesistan ülkesine ayak bastık. peşkov, çerkes köyü, şuake beyi’nin tahtıdır. yani başkent anlamında. kasaba gibi mamur bir köydür. bu çerkes milleti gayet şiddetli ve gazaplı melun adamlar olup, amma gayetle bahadır, cesur ve yararlı namdar yiğitlerdir. çerkes kavmi birçok kabileden oluşmuştur. her birinin başında bir bey vardır. bunların kilise veya camileri yoktur. onlara gavur derseniz çok kızarlar, fakat müslüman kabul ederseniz çok sevinirler ve iltifat kabul ederler. hayat düzenleri ve toplumsal durumları çok demokratiktir. para, pul bilmezler, mal değiş tokuşu ile alışveriş yaparlar. kadınları erkekler ile eşit olarak alışverişe katılır ve yüzlerini örtmezler. çerkesler çok sanatkardırlar; gümüş işlemesi, kuyumculuk ve silah yapımında ustadırlar ve kendi barutlarını kendileri imal ederler. hayvancılıkta çok ilerlemişlerdir. geceleri köylerini çok büyük köpekler korur. bu insanlar, eminim dünyanın en konuksever kişileridir. birde kendilerine sığınan kimseleri, hayatları pahasına da olsa düşmanına teslim etmezler. çerkeslerde akraba evliliği kesinlikle yasaktır. çerkes köyleri tahkim edilmiş kalelere benzer, en sağlam ağaç duvarlarla çevrilmişlerdir ve ayrıca ortada gözlem kuleleri vardır. bu ülke, son derece büyük doğal zenginliklere sahiptir.“

- 1611 yılında istanbul’da doğan ünlü osmanlı gezgini evliya çelebi, 1666 yılında osmanlı devleti tarafından kırım hanlığı’ndan alınan mehmet giray han ile yaptığı gezide bu şekilde uzun uzun çerkeslerden bahsetmişti.


ünlü rus şairi mihail yuri lermontov: “ben seni ve senin evlatlarını ve onların savaşçı özelliklerini, senin fırtınalarının mucizeli görüntülerini ve onların mağaralarındaki ve gece bekçileri gibi görünen yalçın kayalardaki yankılarını, güneşin doğması ile yaldızlanan derelerini, cennet ve gök çiçekleri gibi başlarını kaldıran güzel step çiçeklerini ne kadar severim. “ lermontov aslında iskoç kökenlidir.


fransız şövalye taibout de marigny (1818): “avrupa’da biz bu kabileleri “circassian” diye anıyoruz. ruslar ise onlara “cherkes” derler.

- günümüzde çerkesler (1818), şaşılacak şekilde bağımsız bir halkın inanılmaz manzarasını sergilemektedirler.

- coşkun bir özgürlük ve bağımsızlık aşkı, yiğitçe bir kahramanlık onları komşularına karşı üstün kılmaktadır. küçük yaşlardan başlayarak vücut geliştirme, spor yapma, silah kullanma ve at binmede elde ettikleri yüksek başarı, onları düşmanlarının karşısında zafere ulaştırmaktadır.

- çerkesler için konukseverlik kavramının, her şeyden öte kutsallık ve onur ölçüsü olduğunu nereden bilebilirdim?

- genç kızlar, delikanlılarla birlikte eğlencelere katılabilirler.

- her sınıftan insan hemen hemen aynı giyinir. aşırı süslenme geleneği yoktur. aralarında mükemmel bir eşitlik vardır.

- cenaze töreni, ölenin anısına ve onun geçmişi belirten şarkılarla başlar, sonra tabutun başında konuşma yapılır.

- burada konuşma hakkı kutsaldır. kimsenin konuşma hakkı engellenemez.

- çerkeslerin inançlarına göre büyük bir tanrı vardır. bu büyük varlık onların dilinde tha/ança’dır. (tha, adigece, ança, abhazca’dır). insan ruhunun ölümsüzlüğüne ve öteki dünyaya inanırlar.

- avrupalı hanımlar bilsinler ki, çerkes hanımlarının onlardan geri kalan tarafı yoktur.

- çerkeslerde erkekler arasında yanak yanağa öpüşme yoktur.

- fransa’nın soylu bir ailesinden şövalye taibout de marigny, bildiği eski yunanca, rusça, türkçe gibi dillerin yanında çerkesya’da konuk olarak bulunduğu sürece çerkes dillerinden olan adigece dilini de öğrenmeye çalışmış ve bu dilde küçük bir sözlük hazırlamıştır. marigny, ‘çerkesleri her yönüyle tanımış ilk avrupalıdır, denebilir.