şeyh sait isyanı  

(bkz: istiklal mahkemeleri)

ingiliz bağlantısı hiç bir zaman bulunamamış azadi isimli bir kürt örgütü tarafından çıkartılmış başında nakşibendi tarikatından şeyh sait'in olduğu ayaklanma. sebepleri arasında kürtlere kurtuluş savaşı esnasında verilen özerklik sözünün tutulmaması, "vatandaş türkçe konuş!" kampanyası ile türkçe konuşmayana ekmek bile satılmaması ve balkanlardan gelen göçmenleri doğuya iskan etme politikası sayılabilir. dini ağırlıklı söylemler olsa da esasında milliyetçi bir ayaklanmadır. sonuç olarak kurtuluş savaşında verdiğimiz kayıp kadar insanımızı kaybetmişizdir. kardeşçe beraber yaşamayı o gün de bilmiyorduk bugün de hala öğrenemedik ne yazık...tabii bunda inkarcı zihniyetin payı çok büyük.

torunu akp hükümetinde olan şeyh sait'in çıkardığı isyan.

şeyh said ile said nursi'nin karıştırılması sonucu her yıldönümünde tv kanallarında bol bol said nursi resimlerinin gösterildiği olay.

türkiye cumhuriyeti'ni tehdit eden büyük bir isyan hareketidir. 13 şubat 1925’de piran bölgesinde başladı ve kısa sürede yayıldı. musul ve kerkük bölgesinde emelleri olan ingilizler bu ayaklanmaya destek verdi ve gerici şeyh sait ile anlaşma yaptı ve ayakalanma başarı ile sağlandı. ayaklanmayı bastıramayan hükümet istifa etti. göreve gelen ismet paşa ve fevzi çakmak bölgede sıkı yönetim ilan etti. alınan tedbirlerle isyan 31 mayısta bastırıldı. şeyh sait ve isyancı ileri gelenler yakalandı. terakkiperver cumhuriyet fırkası'nın da isyanlara karıştığı ortaya çıkınca bu parti kapatıldı.

(bkz: uğur mumcu) (bkz: kürt islam ayaklanması)

isyanın hala menşei olarak kürtçülük mü yoksa şeriatçılık mı olduğu hala muallaktır.

bir islam ayaklanması değil bir kürt ayaklanması olduğu kesindir. kime göre? bana göre, amına koyyim.
öyle ya da böyle işin içinde ingiliz parmağı olduğu da kesindir. kime göre? bana göre, amına koyyim.
olaydan tam bir sene sonra ingilizlerle imzaladığımız ankara anlaşması'yla musul'daki hakkımızdan tamamen vazgeçtik.. şimdi "bu olayda ingiliz parmağı yok" demek biraz abes olmaz mı ağalar, beyler? yani, "ingilizler kürtleri galeyana getirdi" desek aslında pek de yalan olmaz sanırım.. çünkü modern zamanda da yunanistan'ın, italya'nın, ingiltere'nin, belçika'nın pkk'ya olan desteği ortadadır...

peki, bu ayaklanma ile ilgili olarak, biz de suç hiç mi yok? kanımca, eğer kazım karabekir paşa siyasete atılmak yerine, ordudaki görevine devam etseydi, herhalde doğuda çıkan bir ayaklanmayı hiç de zorlanmadan bastırabilirdi..

evet tarih tekerrür eder... doğu'da yine bir kürt ayaklanması*.. ve biz bunu bastırmaya çalışırken, yine onlarca asker kaybeder, milyonlarca dolar harcar, bu arada dünyadaki diğer gelişmelerden yine bihaber kalırız..

sonuç:
millet uzaya çıksa, ortalıkta uzay arabaları felan, biz yine bu ayaklanmalarla uğraşmaya devam ederiz... bizim tarihimiz 1925'teki bu ayaklanmanın benzerleri ile sürer gider...

ismini gururla söyleyeceğim ömer dede!senin şehit olduğun gün yıllarsa sonra ben doğdum 13 şubat bu soyu bir üzdü bir sevindirdi,kaderin oyunu allahın takdiri,ruhun şad olsun dede ama merak etme kanında yerde kalmadı,dedirten isyani hangi ırkın yaptığının önemsenmemesi gereken kürt'te olsa laz'da olsa türk'te olsa devlete karşı geldindiği için cezasını çekmesinin yerinde olduğunu düşündüğüm bastırılmış isyan,o kadar iyi benimsedikki artık hainler meclisimize kadar girdiler.

rahmetli uğur mumcu'nun kürt islam ayaklanması isimli kitabında enine boyuna incelediği, belgeler sunduğu, olaydaki ingiliz parmağının işaretlerini verdiği olay.

kendi ifadesiyle: şeriat meselesi.

mete tunçay'ın türkiye cumhuriyeti’nde tek parti yönetiminin kurulması (1923-1931) isimli kitabında "dinsel bir giysi altında ulusal bir başkaldırı" olarak nitelendirdiği isyan..

bu da mete tunçay'ın uğur mumcu'ya ingiliz parmağı meselesiyle ilgili cevabı imiş:

http://www.birikimdergisi.com/...

iç siyasette çok partili hayatın belli bir süre daha devam etmesine
dış siyasette musulun kaybına sebebiyet vermiş isyan.

kürtlerin osmanlı devleti döneminde de özerklik talepleri ve isyanları vardı, şeyh sait isyanı da bu isyanların devamlarından biridir, fakat kürtlerin taleplerini, isyanlarını derinleştiren ve köprülerin atılmasına giden nokta türkiye cumhuriyetinin laikliğin otomatik bir sonucu olarak doğan etnik türkleştirme politikalarıdır. zira cumhuriyet'in kuruluş dönemlerinde mustafa kemal çok daha pragmatist tutumlar izlemiştir ve en azından kamuya açık yerlerde laik bir çerçeveden bahsetmemiş, hatta yanlış bilmiyorsam kürtlerle ilgili özerklik taleplerine ilişkin de bazı sözler vermiştir. türkiye cumhuriyeti kurulurken türk kimliğinin tanımı da etnik çerçevede yapılmamıştır, ülkenin kuruluş belgesi olan lozan anlaşmasına ismet inönü kürtlerin ve türklerin hükümetinin temsilcisi olarak gitmiştir, orada sadece müslüman olmayanlar ekalliyet (azınlık) olarak tanımlanmış, ve dolayısıyla zımnen "türk" "türkiye sınırları içerisindeki "müslüman" halk" olarak tanımlanmış, etnik tanımlar devreden çıkarılmış, müslümanlık türklük adı altında sürdürülmeye çalışılmıştır. bağlayıcı olan bu belgedir. fakat müslümanlığa dayalı bu kimlik vurgusu laiklik sonrasında ortadan kaldırılmış ve doğal bir sonuç olarak toplumsal birlikteliğin laik formülüne yani etnik birliğe yönelinmiştir. bu durumda da ortada farklı etnik kimliğe sahip bir topluluk olan kürtlerle bağlayıcı herhangi bir şey kalmamış, itiraz da ayaklanma hem kürtçü hem dini bir motifi bu yüzden kazanmıştır.

dini gibi görünmesine rağmen etnik bir isyandir.
şeyh saidin daragacina giderken "seriat getrimek icin baslattik ama asil hedefimiz bir kürdistan kurmaktı" sozleri bunu ispatlar bir nitelik taşımaktadır.
aslından isyana destek veren ve vermeyen aşiretlere dikkatli bir şekilde baktiğımızda çoğu aşiretin isyan bir şeriat devleti kurma arzusu taşıdığı gerekcesi ile isyana katılmamıştır.zaten isyana katilan aşiretlerin çoğunluğu nakşibendi tarikatina mensup aşiretlerdir. bu aşiretlerin yoğun olduğu bölgelerde isyan çarçabuk büyümüştür.

isyanin en buyuk hedefini ise belirtmemek olmaz, şeyh saidin en büyük hedefi diyarbakırı ele gecirebilmekti. bu sayede hem güçlü bir şehri ele geçirip devlet otoritesini zayıflatacak hem de suriye ve ırak tarafindaki aşiretlerin desteğini de alıp bölgede büyük bir devlet kuracaktı.fakat şeyh said ve adamlari şehri kuşatmalarına ve hatta bir ara surlarin içine sızmayı başarmalarına rağmen askerler tarafindan geri püskürtülmüşlerdir. zaten bu da isyan icin sonun başlangıcı olmuştur.bundan sonra devlet bölge de otoritesini iyice gostermeye(hala gostermektedir) başlamış ve isyanı sonlanırıp. elebaşı olarak belirlediği isyancılari asmıştır.
şeyh said isyanı sonucunda alınan tedbirlerin etkisiyle daha sonra bölgede bugüne kadar 14 isyan daha çıkmıştır.
aslında baskı ile değil de gerçek reformlar ile bölge sorunlarını çözmeye kalksaydı devlet, bunlardan hiçbiri olmayabilirdi.

cumhuriyet tarihinin en büyük isyanıdır.
isyana üç binden fazla kişi katılmış ve istiklal mahkemelerinde beş bin on kişi yargılanmıştır. aralarında şeyh saitin de bulunduğu dört yüz yirmi kişiye idam cezası verilmiş ve bu cezalar infaz edilmiştir.
bin sekiz yüz on bir kişi de farklı cezalar almıştır.

musul ve kerkük e karşı tüm kozumuzu alan isyandır. dolayısı ile doğuya gelebilecek en büyük destek bir ayaklanma uğruna mahvoldu. peki sonra ne oldu. kürtlerin ayaklanması ile bu gün kürtlere akacak petrol kürtler aracılığı ile hayal oldu. yani doğu gelişmedi derken bunu diyenler biraz da kendi geçmişlerine baksalar keşke.

kürtlerin özerklik istemeleri ve başka gelişmelerle büyüyen hadise...
milli eğitim müfredatında,laiklik düşmanı gericilerin çıkarttığı bir isyan olarak öğretilmektedir...

katliam değildir.

katliam olmamasının nedeni ortodoks (sünni) kürtler'in isyanı olmasıdır. sünni olmaları yedikleri bokun ne olduğunu bilmelerini beraberinde getiriyor. sünniler daha şehirli ve kitabi bir toplum oldukları için "huruc'u ales'sultan" cürmünün cezasının ne olduğunu biliyorlardı. başından bildikleri için bu cezayla karşılaştıklarında uğradıkları şaşkınlık dersim isyanındaki kadar büyük olmamıştır.

dersim'de ise hiç bir uygar kuraldan haberi olmayan bir topluluk vardır. devletin ne olduğunu bilmeyen bir topluluk. şeyh sait'te halk devletin kudretinin nerelere ulaşabileceğini bildiği için isyanın eylemci gücü devletin eline geçtiği an halkta mukabil hareketler olmadı. işin bittiğini devletin sorumluları cezalandıracağını bilecek kadar görmüş geçirmişlikleri vardı. tunceli'de bu yoktur. orada halk isyan ve bastırma hareketini iki aşiret arasında çıkan bir kavga gibi algıladı. karşısındaki gücü bilmediği için direniş sona ermedi. köy köy devam etti. devam ettikçe de yenilginin de getirdiği moral bozukluğuyla bir mitos yaratıldı. haksızlığa uğramışlık mitosu. "bizi çok kestiler." "kuş gibi uçan şeylerden bomba atılır mı lan?" diye bir feryatları var. yani çocukların kavga esnasında "taşa güvenme olm! taşa güvenme erkeksen taşı bırak." söylemi gibi bir durum söz konusu.

heterodoks dinsel pratiğin "ağıt" geleneği işin nesiller boyu unutulmamasına da yol açtı. sürekli tekrar edilen türküler, deyişler vs. yine heterodoks mezhebin ezilmişlik duygusu ile büyük şehirlerdeki hayatın yabancılaştırma etkisi bu acılarla özdeşleşmeyi sağladı bugüne kadar geldi.

halbuki şeyh sait neyin ne olduğunu bildiği gibi dikkat edilirse mahkemede "kürtçülük" iddiasını yalanlar. bunun anlamı şu; şeyh sait kürtçülük yapmıştır bu gerçek ama bunun o kadar uzun süreli bir etkisi olabileceğini tahmin etmiyordu. gelecek nesiller açısından haklılığının "islam" davası gütmüş olmaktan kaynaklanacağını var sayıyordu.

işte bu ingiliz parmağının ispatıdır. "kürtçülük" nedir bilmeyen, değerlendiremeyen bir adamın kürtçülük yapmasının tek bir anlamı vardır. o da bir başkası "bunları bunları söyle" diye replik vermiştir kendisine. böyle olduğu takdirde eğer ingilizler bir şekilde yardım gönderebilseydi türk kuvvetlerine karşı bir zafer kazanılabilecekti. halbuki öyle olmamıştır. ingilizler'in derdi güneydeki petrol bölgesiydi. bu da kendi devletinize karşı emperyalizmle işbirliğine gitmenin ne kadar yararlı bir şey olduğuyla ilgili bir fikir verebilmiştir umarım.