merhaba! itü sözlük, içeriği dünyanın değişik noktalarında bulunan yazarlarca oluşturulan bir interaktif sözlüktür. daha fazla bilgi alabilir, üye olarak içeriğin genişlemesine katkıda bulunabilirsiniz.

ıslahat fermanı

  1. bu başlıkta
  2. bakın dur
  3. sırala
  1. 1856 yılında, osmanlı rus savaşı sonrası yapılacak olan paris konferansı'nda, avrupa devletlerinin isteyeceği olası ayrıcalıklardan kurtulmak için düşünülmüş olan yeniliklerdir. ferman azınlıkları bahane ederek iç işlerine karışılmaması için çıkarılmıştır ki maddelerin neredeyse hepsi gayrimüslim hakları ile ilgilidir.
  2. tarih kitaplarında on dokuzuncu yüzyıl ıslahat hareketleri arasında bulunsa da, azınlıklara çoğunluktan daha fazla imtiyaz vermesi sebebiyle ıslahat sayılamayacak fermandır. çünkü tanzimat fermanı'ndaki gibi osmanlı devleti içinde yaşayan herkesin yasalar önünde eşit olduğunu söyleyen bir ferman değildir ıslahat fermanı.

    ıslahat fermanı'nın ilan edilmesinin sebebi ise şudur: rusya ile 1856 yılında yapılan kırım savaşı'nı fransa ve ingilteri'nin de yardımıyla osmanlı devleti kazanmıştır. ingiltere ve fransa bu savaşta osmanlı devleti'ne yardımları karşılığında, azınlıklara bir takım ayrıcalıklar verilmesini istemişlerdir. zor durumda olan osmanlı devleti de mecbur olarak bu istekleri yerine getirmiş ve ıslahat fermanı'nı ilan etmiştir.
  3. ıslâhat fermânı ( ıslâhat hatt-ı hümâyûn-û,), osmanlı imparatorluğu'nun çöküş döneminde devletin yıkılmaktan kurtarılması amacıyla; siyasî kuruluşlar, kişi hakları ve yeni kurumların kurulması konularında yapılması tasarlanan köklü değişiklikler için sultan abdülmecid zamanında yayımlanan fermândır. tanzimât dönemi'nin önde gelen devlet adamlarından biri olan sadrazam mehmed emin Âli paşa tarafından büyük avrupa devletlerinin arzuları doğrultusunda hazırlanarak yürürlüğe konmuştur.


    30 mart 1856'da kırım savaşı'nı sona erdiren paris antlaşması'nı imzalayarak ıslâhat hatt-ı hümâyûn-û yürürlüğe koyan sadrazam mehmed emin Âli paşa.
    imparatorluk boyunca en önemli fermânlar: 3 kasım 1839'da tanzimât fermânı ( gülhane hatt-ı şerif-î ), 18 şubat 1856'da ıslâhat fermânı ( ıslâhat hatt-ı hümâyûn-û ), ve 1860'da da sultan abdülaziz fermânları olarak sıralanır. bu fermânlarla, devletin çöküşünün toplumsal ve ekonomik nedenleri araştırılmadan, bazı batı kuruluşlarını ve anlayışını devlete getirmekle devletin kurtarılabileceği sanılmış fakat bu fermânlarla toplumdaki kuruluş ve anlayış ikileme düşmüş, islam dünya görüşü ve bu anlayışla kurulan kuruluşlarla birlikte batı taklitçisi kururuluşlar arasındaki çatışmalar sonucunda toplumun içinde daha büyük sorunlar çıkmış, çöküşü önleyeceği düşünülen ıslâhat fermânları, beklenen etkiyi gösterememiştir.

    1856 ıslâhat fermânı osmanlı tebâası içerisinde gayrimüslimlere yönelik bir takım hakların verilmesini içermektedir. avrupalı devletlerin fransız ihtilali'nin yaymış olduğu milliyetçilik akımlarından etkilenerek balkanlar'da isyanlar çıkarmakta olan gayrimüslim azınlıkları ülkeye bağlamayı amaçlamaktadır ve dolayısıyla amaçlanan hedeflerden biri de avrupalı devletlerin bunları bahane ederek osmanlı devleti'nin iç işlerine karışmasını önlemektir.

    bu fermânın amacı, millet sistemini kaldırarak bütün din topluluklarının eşit vatandaşlık hakları sağlayarak müslüman ve gayrimüslim osmanlı tebâası arasında tam bir eşitlik sağlamaktır. böylece millet-î rûm haricinde gayrimüslimlere de devlet kademelerine memur olma yolu açılmıştır. din değiştirme hakkı kabul edilmiş, islâm'dan çıkmanın ölüm cezasıyla cezalandırılması usulüne son verilmiştir. gayrimüslimlere askeri okullara gitme hakkı tanınmıştır. ayrıca uygulanan vergilerde (bkz. cizye) de bir eşitlik sağlanmıştır. bu anlamda 15. madde ile eşit haklar beraberinde eşit yükümlülükler getirir düşüncesi getirilmiştir. böylece gayrimüslimlerin de askerlik yapma yükümlülüğü doğmuş, askerlik yapmak istemeyenlere de askerlik vergisi olan ( bedel-i askerî ) olanağı sunulmuştur. bu yeni uygulama sayesinde müslüman tebâa da para karşılığında ( bedel-i nakdî ) askerlik görevinden muaf olma şansını yakalamıştır.