merhaba! itü sözlük, içeriği dünyanın değişik noktalarında bulunan yazarlarca oluşturulan bir interaktif sözlüktür. daha fazla bilgi alabilir, üye olarak içeriğin genişlemesine katkıda bulunabilirsiniz.

ünsüz değişimi

  1. bu başlıkta
  2. bakın dur
  3. sırala
  1. türkçede, sözcük sonunda yer alan ünsüzlerden biri, çeşitli nedenlerden değişerek bir başka ünsüze dönüşür. buna ünsüz denir.
    türkçede ünsüz değişimi, aşağıdaki şekillerde olur:

    • türkçe sözcüklerin sonunda b, c, d, g ünsüzleri bulunmaz. onların yerine p, ç, t ,k, ünsüzleri bulunur. o kadar ki, türkçeye başka dillerden girmiş bu ünsüzlerle biten sözcükler değişikliği uğramıştır. bu değişiklik sonunda, sonlarındaki b, c, d, g , ünsüzleri, sırasıyla p, ç, t, k olmuştur.

    kitap > kitab feryad >feryat
    cevab > cevap ferd >fert
    muhtac > muhtaç reng > renk

    türkçeye başka dillerden girmiş sözcüklerden bazıları bu kurala uymaz. örneğin, batı kökenli diyalog, sosyolog, brifing...gibi sözcüklerin sonundaki / g / sesi, / k / olmaz. buna karşılık, farsçadan gelen aheng, reng sözcükleri , ahenk, renk olmuştur.

    • türkçede, sözcük sonundaki p, ç, t, k ünsüzleri, iki ünlü arasında yumuşayarak b, c, d, ğ ‘ye dönüşür.
    yaprak : yaprağı, yaprağa, yaprağın
    ağaç : ağacı, ağaca, ağacın

    ancak, özellikle tek seslemli bazı türkçe sözcüklerde son seste bir değişiklik olmaz.
    ac - açı (doyurmak) çap- çapı
    iç – içi kaç – kaçı
    piç – piçi küp – küpü
    it – iti konut – konutu
    erk – erki aygıt - aygıtı

    türkçeye yabancı dillerden geçmiş bazı sözcüklerde de p, k, t sesleri yumuşamaz, aynı kalır:
    adalet – adaleti halk – halkı
    ayet – ayeti sirk – sirki
    cemaat – cemaati bank – bankı
    aşk – aşkı frak – frakı

    • türkçede, bazı birleşik eylemler, ayrı yazıldıkları halde, sanki tek sözcükmüş gibi söylenirler. bu durumda, ilk sözcük p, ç, t, k ünsüzleriyle bitiyor, eylem de ünlüyle başlıyorsa bu ünsüzler, yapılan ulama nedeniyle, yine b, c, d, ğ gibi çıkarlar:
    tahrip etmek : tah-ri-bet-mek
    sahip olmak : sa-hi-bol-mak
    çorap örmek : ço-ra-bör-mek
    yalnız sözlü iletişimde görülen bu değişiklik yazı diline yansımaz.

    • tümce içinde de ulama sonucu aynı ses değişimi olur:
    geziye giderken yanına kitap almayı unutma.
    (geziye giderken yanına kita-balmayı unutma.)
    başıma çorap örmekten vazgeç.
    (başıma çora-börmekten vazgeç.)

    • / ğ / sesi, /o/ ve /ö/ ünlülerinin etkisiyle, kolaylıkla /v/ sesine dönüşür:
    döğmek : dövmek
    koğmak : kovmak
    oğmak : ovmak
    söğmek : sövmek
    /ğ/ sesi, konuşma dilinde / e / ve / i / ünlülerinin etkisiyle / y / sesine de dönüşür:
    eğil- : eyil-
    beğen- : beyen-
    öğle : öyle
    siğil : siyil

    • sözcük sonunda / n / den sonra gelen / ç / sesi, ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde, / c / sesine dönüşür:
    genç : genci
    konç : koncu
    tunç : tuncu

    eylemden –nç ekiyle türetilen sözcüklerin sonuna ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde de / ç / sesi / c / olur:
    basınç : basıncı
    sevinç : sevinci
    korkunç : korkuncu

    • sonunda –nk bulunan sözcük, ünlüyle başlayan bir ek aldığında bu / k / ses / g / olur:
    cenk : cengi
    denk : dengi
    renk : rengi

    • titreşimsiz ünsüzle biten köke ünlüyle başlayan yapım eki getirilince iki ünlü arasında kalan titreşimsiz ünsüz değişir:
    aç+ık- : acık-
    geç+ik- : gecik-
    genç+el- : gencel-