• görseller

    • ünlü harfler
  1. ses yolunda bir engele çarpmadan çıkabilen ses : a, e, ı, i, o, ö, u, ü.

    massachusetts institute of technology'de görevli araştırmacı amy perfors'ın araştırmasına göre;
    kişiyi çekici yapan sadece dış görünüş ve karizma değil. abd de yapılan araştırmaya göre isimler karşı cinsin beğenisini etkiliyor. içindeki sesli harfler isme 'cazibe' katıyor
    araştırma sonuçlarını değerlendiren perfors'a göre, 'e' veya 'i' gibi ince sesli harflerin bulunduğu kısa isimler erkekleri daha çekici kılıyor. kadınlar için tam tersi geçerli. 'a', 'o', 'u' gibi kalın sesliler kadınların çekiciliklerini artırıyor.

    (bkz. ben onun yalancısıyım)
  2. "a, o, u" gibi kalın sesli harfler bulunduran kadın isimlerinde cidden bi tuhaflık var: ahu, banu, oya, okşan..
  3. düz, yuvarlak, dar, geniş, kalın, ince gibi sınıflandırmalara tâbi tutulan harfler.

    ünlüler, söylerken dudakların aldığı şekle göre "düz" ya da "yuvarlak" olarak adlandırılır. söylerken, dudakların düz bir biçim almasına neden olan a, e, ı, i ünlülerine düz, dudakların yuvarlak bir biçim almasına neden olan o, ö, u, ü ünlülerine ise yuvarlak ünlüler denir.

    ünlüler, söylerken çenenin açıklık derecesine göre "dar" ya da "geniş" olarak adlandırılır. söylerken, çenenin daraltılmasına, kısılmasına neden olan ı, i, u, ü ünlülerine dar, çenenin açılmasına, genişletilmesine neden olan o, ö, a, e ünlülerine ise geniş ünlüler denir.

    ünlüler, söylerken dilin ileride ya da geride olmasına göre de "kalın" ya da "ince" olarak adlandırılır. söylerken, dilin ileri itilmesine neden olan e, i, ö, ü ünlülerine ince, dilin geri çekilmesine neden olan a, ı, o, u ünlülerine de kalın ünlüler denir.

    ayrıca bu harfler, türkçe sözcüklerde yan yana gelmezler.

    (görsel: ünlü harfler/300125)

    (bkz: küçük ünlü uyumu)
    (bkz: büyük ünlü uyumu)
  4. sözlü iletişim sırasında, ağız kanalında hiç bir engele çarpmadan ve başka bir sesin yardımına gerekseme duymadan çıkan sese ünlü adi verilir.

    türkçede sekiz ünlü vardır:
    a, e, ı, i, o, ö, u, ü

    ünlünün özel tınısını ağız boşluğunun oylum ve biçimi oluşturur. bu da belli başlı dört etkene bağlıdır:
    • dilin durumu
    • ağzın durumu
    • dudakların durumu
    • çıkış süresi
    ünlüleri çıkarırken dil, ağız boşluğunun ya önünde ya da arkasında toplanır. önde toplandığı zaman, örneğin \ i \ sesinde olduğu gibi, dudaklarla dil arasındaki boşluk da, dolayısıyla bu boşluktaki hava da kısıtlıdır. dil, \ ı \ sesinde olduğu gibi, arkaya doğru toplanırsa bu kez, dudaklarla arasındaki boşluk büyür. bildirişim sırasında ağız, ata (a-ta), oğuz (o-ğuz) sözcüklerinin ilk seslemlerini çıkarmak için açıldığındaysa dudaklar birbirinden ayrılır. dil damaktan uzaklaşır. türkçenin sekiz ünlüsü, dilin, ağzın ve dudakların bu durumlarına göre aşağıdaki gibi kümelenir.
    dilin durumuna göre
    ünlüler, dilin ağız boşluğunun ön ve arka bölümünde kullanılmasına göre, ikiye ayrılır:
    1. dilin ağzın ön bölümünde kullanılmasıyla ön damakta oluşan ön (ince) ünlüler: e, i, ö, ü

    2. dilin geri çekilmesiyle art damakta oluşan art (kalın) ünlüler: a, ı, o, u
    ünlüler,dilin alt çeneye ve damağa yakınlığına göre de ikiye ayrılır:

    dilin alt çeneye yapışması sonucu çıkarılan ünlülere alçak ünlü (dilin damağa yaklaşık durumunda çıkarılan ünlülere de yüksek ünlü adı verilir.
    alçak ünlüler ------> a, e, o, ö
    yüksek ünlüler ------> ı, i, u, ü

    ağzın durumuna göre
    ağzın durumuna göre de ünlüler ikiye ayrılır:
    1. ağız açıklığı genişken çıkarılan geniş ünlüler : a, e, o, ö
    2. ağız açıklığı darken çıkarılan dar ünlüler: ı, i, u, ü

    dudakların durumuna göre
    ünlüler dudakların durumuna göre de yine ikiye ayrılır:
    1. dudakların biçimi düzken çıkarılan düz ünlüler : a, e, ı, i
    2. dudakların biçimi yuvarlakken çıkarılan yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü
    bu ünlülere, dudakların yardımıyla çıkarıldıkları için, dudak ünlüleri adı verilir.
    bu bölümlemelerin ışığında ünlüleri tek tek ele alıp incelersek şu sonuca varırız:
    çıkış süresine göre (uzun ünlü)
    bazı sözcüklerde bir seslem, o hecedeki çıkış süresi uzun olan ünlü nedeniyle, diğer seslemlere göre daha uzun söylenir. sözcüğün daha uzun söylenen bu seslemine uzun seslem, bu seslemindeki ünlüye de uzun ünlü deniz.
    türkçede uzun ünlü yoktur. bütün aşağı yukarı aynı değerdedir. türkçede uzun ünlü yalnız aşağıdaki durumlarda söz konusudur:

    1. türkçede uzun ünlü yalnız başka dillerden geçmiş sözcüklerde görülmektedir. örneğin, aile, afiyet, adil, adalet, amir,şair, hatıra gibi
    eskiden, bu uzun okunan ünlülerin üzerine (^) işareti konurdu. bugün yalnız yazılışları aynı, anlamları farklı sözcüklerin uzun ünlüleri üzerine bu işaret konmaktadır. böylece, yazılışları aynı, anlam ve söylenişleri farklı sözcüklerin bir karışıklığı yol açması önlenmektedir.


    türkçede uzun ünlü bulunmaması, yabancı kökenli sözcükleri de etkilemekte, bu sözcükler de giderek uzun ünlülerini yitirmektedir: bakkal, beyaz, emlak, silah....
    bu tür yabancı kökenli kelimelerden bazıları ek aldıkları ya da olmak, etmek eylemleriyle kullanıldıklarında son sesler yeniden uzayarak doğal yapısına kavuşur: haram olsun, hücum etti, hitab et, ahbab olduk....

    2. hane kelimesinin eklenmesiyle kurulan yabancı kökenli birleşik kelimelerde, 'ha' hecesinin düşmesi sonucu orta seslem uzaması görülür:
    ecza+hane ----> eczane
    posta+hane ---> postane
    pasta+hane ---> pastane

    3. türkçe sözcüklerden ya da bir türkçe bir yabancı kökenli sözcükten kurulmuş birleşik sözcüklerde de ünlü uzaması görülür:
    baba+anne ---> babanne
    ne+haber -----> naber
    ne+olur -------> nolur

    4. bazı özel adların ünvan dalarıyla birlikte söylenmesi sırasında da, orta hece düşmesi sonucu, ünlü uzaması kendini gösterir:
    mustafa efendi -----> mustafendi
    hoca efendi --------> hocafendi
    ali ağa -------------> alia

    5. "var" sözcüğü yardımcı eylemlerle kullanılınca, 'a' uzun söylenir:
    var ol çocuğum.

    6. baş ve üstüne sözcükleri birlikte kullanıldıklarında baş'taki /a/ sesi uzar: baş üstüne

    7. bazı durumlarda ğ, h, y sesleri bir ünlüye uzatma görevi de görür:
    ğ
    alacağım -----> alıcam
    gideceğim ----> gidicem
    h
    allahaısmarladık ----> allaısmarladık
    daha -----------------> da
    pahalı-----------------> palı
    y
    şöyle ---------> şöle
    vaktiyle ------> vaktile
    söylemek ----> sölemek

    8. vurgulu açık hece belli belirsiz uzar:
    kuzu kutu
    kuyu koyu