|
|
- cümlede yüklemin bildirdiği işi yapan, gerçekleştiren öge. bu ögeyi bulmak isteyenler yükleme " 'kim' o cibiliyetsiz ?" sorusunu sorabilirler. ayrıca cümlenin yüklemle birlikte iki olmazsa olmazından birisidir.
(selenge, 19.11.2004 19:30 ~ 07.06.2005 23:39)
- özne kavramı siyaset kuramında devletin uyrukları olan yurttaşları(teba); idealist felsefede bilinç alanını, düşünen özneyi(tin); dilbilgisinde ise bir cümlenin konusunu(yüklem) dile getirmektedir.
felsefi ve toplumbilimsel tartışmalarda merkezi bir yer tutan özne(yeni kişi, zihin, kuramcı vb.) kavramı, nesne (dış dünya) kavramıyla birlikte düşünülmelidir. çünkü bu ikisi ikiz kavramlardır. bu tartışmalardaki ana konular, öznenin nasıl olup da nesneyi bilebildiği ve her bir öznenin nasıl kurulduğudur.
böylelikle bir ampirist(deneyci) dünyanın şeylerden oluştuğunu, zihnin de fikirlerden meydana geldiğini ve zihnin dünyayı görüntülediği ya da temsil ettiğini öne sürebilir. buna karşılık idealist düşüncede, fikirlerin bizim nesneleri algılamamızı yapılandırdığı savlanabilir.
çağdaş yapısalcılıkta özne kavramı çelişkili bir anlama sahiptir. özne etkeni, eylemi ve yazarlığı içlemler içlemlemesine ama aynı zamanda boyun eğmeyi de dile getirir. yapısalcı yazın kuramlarında metin yazardan (yani özneden) bağımsız bir ürün olarak çözümlenir. çağdaş marksizmde ise (althusser), ideolojinin işleci toplumsal yapıların taşıyıcaları olarak ve verili rolleri işgal eden kişiler olarka özneleri kurmaktır.
aşırıya vardırılmış postmodernizm bir insan, bir kişi, somut bir gönderme noktası ya da benzeri bir şey olarak birlikli, tutarlı bir öznenin değerini sorgular. bu yaklaşıma göre bir özne bir yapıntı, salt bir kurulumdur. geçmişin, modernitenin fosilleşmiş bir kalıntısı, liberal insancılığın bir icadı, kabul edilemez bir özne-nesne ikiliğinin kaynağıdır.
bu tür bir kişisel kimlik, eğer varolmuşsa da salt bir yanılsamadır ve postmodern çağda bu olanaksız bir yanılsamadır. özne dilsel bir saymacadır veya dil üzerine düşünmenin bir sonucudur. postmodern düşünceyi etkileyen önemli isimlerden michael foucalt(1980), "öznenin tarihsel bir çerçevede kurulmasını açıklayabilecek bir çözümlemeye ulaşmak için oluşturucu özneden, kendinden bir özne kavrayışından kurtulmak gerekir" demekle birlikte bir başka yerde (1977), "özne tümüyle terkedilmemelidir. kaynak olarka özne temasını yeniden bina edecek şekilde değil ama onun işlevlerini, söyleme müdehalelerini ve bağımlılıklar sistemini kavrayacak şekilde yeniden düşünülmeilidir" diyerek aşırı postmodernizmin özne-karşıtlığını bir anlamda sorgular.
- bir eylemi yapan kişi, fail.
dilbilgisinde de cümlede eylemi yapan kişiyi bildiren sözcüktür. çeşitleri şunlardır:
(bkz: gerçek özne)
(bkz: gizli özne)
(bkz: sözde özne)
(bkz: yalancı özne)
- nesnelerin de özne olabileceğini unutunca hitler'den farkı kalmayan, kimilerine göre yanılsama.
- yanılsama olup olmadığı sözlük bazında düşünülürse çaylaklık dolayımından çok daha net anlaşılacak kavram. kişi nedenini bildiği ya da bilmediği (bir) faktör(ler) sonucu çaylak pozisyonuna düşer. yırtınır, çırpınır bir şeyler yazmaya çalışır ama suya yazmaktan farksızdır bütün çabası. yazdıklarını kendisinden başka kimse görmez. başkaları için hiç mesabesindedir yazdıkları. işte bu durumda yazarın ne ölçüde özne olabildiği aşikar olur. zira özne dış alemde etki (objektif olarak kendinden başkalarınca da fark edilebilen etki) meydana getirme ameliyesini hayata geçirebilendir. oysa çaylakken kişinin yazma çabaları kendisinden başka hiç kimse için apaçık değildir. o zaman özne olma iddiası yanılsamanın taşşaklısı haline dönüşür. hayata ve hayatla ilgili diğer boyutlara siz aynı düşünce perspektifini teşmil edin. pek farklı sonuçlarla karşılaşmayacaksınız. evet koçum öznelik apaçık bir yanılsamadır.
- yükleme girdiği zaman ayıp değil gizli özne olan şahsiyet...
|