özgür irade  

girilerimi silen ve aldığı kararlardan sual olunamayan gizemli şahsiyet *
free will

yazar kendi girisini sildiğinde olur da kafasına dank eder diye çöpe gönderilmesi esnasında silen hanesinde yazan kişi. yazarın hür iradesini temsil eder. kendi girisini sildikten sonra mesaj atıp "kim lan bu yeni moderatör mü aldınız?" diyen kişilerse -kusura bakmasınlar- büyük bir şuursuzluk örneği göstermektedirler.

kişinin eylemlerini, arzu, niyet ve amaçlarına göre kontrol altında tutabilme ve belirleme gücüdür.

kader kavramı karşısında varlığı unutulan; ya da anlaşılmak istenmeyen, aslında anlamı çok basit olan, bir nevi kişinin parmak izi.

özgür irade ile ilgili osho'nun anlattığı çok güzel bir hikaye vardır. hikaye şu şekildedir;
""bir adam gelip ustaya insanın ne kadar özgür, bağımsız olduğunu sorar. o tamamen özgür müdür, yoksa bir sınırlama var mıdır?

mistik bunu kendi tarzında gösterir; mantıken değil, varoluşsal olarak. "ayağa kalk!" der.

adam bunun aptalca bir cevap olduğunu düşünmüş olmalı: "ben basit bir soru soruyorum ve o ise bana ayağa kalkmamı söylüyor." ama, "bir bakalım ne olacak" der. ayağa kalkar.

ve mistik, "şimdi bacaklarından birini kaldır" der.

adam o an artık çılgın bir adamın yanına geldiğini düşünmüş olmalı; bunun özgürlükle, bağımsız olmakla ne alakası var? ancak artık gelmişti... ve müritlerden oluşma bir kalabalık olmalıydı; ve mistik çok saygı görüyor olmalıydı. onu dinlememek saygısızlık olurdu ve yapsa ne olurdu ki? o yüzden ayaklarından birisini yerden kaldırdı, bu durumda bir ayağı havadaydı ve diğerinin üzerinde duruyordu.

ve sonra usta, "bu son derece iyi. sadece bir şey daha var. şimdi öteki ayağını da kaldır" der.

bu imkânsızdır! adam, "imkânsız bir şey istiyorsunuz. ben sağ ayağımı kaldırdım. artık sol ayağımı kaldıramam" der.

usta da, "ancak sen özgürdün. başlangıçta sol ayağını havaya kaldırabilirdin. bunu yasaklayan bir emir yoktu. sol ayağını mı, sağ ayağını mı kaldıracağın konusunda tamamıyla özgürdün. bununla ilgili hiçbir şey söylememiştim, buna sen karar verdin. sen sağ ayağını kaldırdın. kararının kendisi vasıtasıyla sol ayağının kalkmasını imkânsızlaştıran sendin." der.""

bununla ilgili ilginç bir paradoks örneği için buyrun.

(bkz: newcomb paradoksu)

kişinin başkasının ya da herhangi bir inancın etkisinde kalmadan fikrini beyan etmesidir ya da hayatına devam etmesidir. özgür iradenin dinlerin ortaya çıkışıyla, çoğalmasıyla (monoteist inançlar) yok sayılması gerçeği de vardır. içinde bulunduğumuz coğrafyanın dinine göre değerlendirme yapmak gerekirse; islamiyette hür irade vardır demek oldukça güçtür hatta imkansızdır. allah a inanmayı ve onun iradesine boyun eğmeyi temel alarak yaşayan insanın içinde yer aldığı dinin kuralcı yönü kişinin doğaya özgürce bakmasına engel olur. yani müslümanlar için özgür irade külliyen dogmatik bir ifadedir. toplum hayatının islami kurallarla düzenlendiği bir ortamda bireyin ya da küçük bir grubun başka bir inanca bağlı kalması oldukça zordur ve dolayısıyla bunun etkisiyle yayılan yozlaşan bünye kendinden olmayanı dışlamaya meyillidir. daha zaten müslümanlığın ilk döneminde hukuki normlarlardan ve inancın dışa vurulmasından doğan -yoz bir ifadeyle- dinde geleneği savunanlar beş şartı yerine getirmeyenleri kendi aralarına almamışlardır ve haram helal gibi çeşitli kategorilere ayırarak çevresindekileri baskı altına almışlardır.

günümüzde özgürlüğünün tadını çıkararmanın keyfe keder hareket etmenin en güzel yolu kahvehanede izlenen futbol maçlarıdır. kişileri birbirine bağlamakta önemli bir rol oynar. kimin eli kimin götünde, kim kimin bacısına geçiriyor bimiyorlar bile. bastırılmış duygunun açığa çıkması sabaha kadar söv, kendin ol yeter ki.. birisi çıkıp dese ki 'koş emrah anneni beceriyolarlar' umurunda olmaz, bi 'hasiktir' de ona çakarsın. yani özgür irade küfür edebilmektir, yeri geldiğinde dine karşı günah sayılan kuralları ezmektir, kendini ne şekilde, nasıl mutlu huzurlu hissediyorsan herhangi birşeyden etkilenmeden fikrini sunmaktır. ayrıca kim neye eksi vermiş, hangi eser en sevilmeyen olarak külttür ya da bakalım hangi salakça girileri en sevilenler arasına almışsınız gibi sözlük içi merak edilenlere karşı kişinin 'amaaan çok da ziqimde' deyişidir.

"özgür irade bir kelebek gibidir..bir kez dokununca, bir daha havalanamaz.." şeytanın avukatı

(bkz: @1668629)

william wallace gibi bir şey..

(bkz: devil's advocate)

başkalarının değil kendisinin temellendirdiği ve inandığı herşeyi ifade edebilmek için kullanılan iradedir. beyninin düşündüklerini kalbinin hissiyatı ile bir tutabilmek iradeyi özgür kılar. özgür iradenin gerçekleştirdiği bir davranış bir başkasının yapmayacağı bir davranış olabilir. önemli değil. irade kendini kendine hapsetmediği sürece özgürdür. başkasının rüşvet yemesine kızıp, küfredip oğlunu okutmak için rüşvet yediğini söyleyen baba özgür iradeye sahip değildir. ya da defalarca kere sigarayı bırakmayı denemesine rağmen kapalı ortamda sigara içmek için yırtınan birisi de özgür iradeli değildir. başkalarına zulmettiği halde kuyruğu sıkıştığında "allahtan hiç mi korkunuz yok" diyen bir insanı da bu kategoriye dahil edemeyiz. özgür iradeli insan duygularını düşüncelerine, düşüncelerini davranışlarına tutarlı bir şekilde yansıtabilendir.

biraz yalan dolan. bebeğin kıçını silerek kişiliğini etkilemek mümkün.

ahlâkçılar için çok gerekli bir kavram. çünkü özgür irade, halka, devlete ve tanrıya bir katili karşısına alıp "bu cinayetin tek sorumlusu sensin. bizim seni insan yerine koymamamızın, doyurmamamızın, eğitmememizin konuyla hiç ilgisi yok." deme rahatlığını verir.

bilim açısından ise pek sağlam bir zemini yok özgür irade kavramının. neredeyse tüm pozitif bilimler, geleceği olabildiğince başarılı kestirimeyi hedefler. dolayısıyla bilim ilerledikçe, özgür iradenin alanı daralır (bkz: newcomb paradoksu). daha da ilginci, psikoloji literatüründe özgür iradenin varlığını muğlak olarak da olsa sınayan deneyler vardır. bunlardan birisinde (aklımda kaldığı kadarıyla) denek beynin etkinliğini ölçen bir alete bağlanır. deney sırasında deneğin rastgele bir anda önündeki bardağa uzanması ve bunu yaparken kararı tam olarak ne zaman verdiğini belli etmesi istenir.

özgür irade gerçekten düşündüğümüz kadar kuvvetli olsaydı deneyin sonucunda şunu beklerdik: tam deneğin uzanma kararını verdiğini söylediği anda beyin etkinliğinde bir artış olurdu. ancak deneyin sonucu şöyle çıkmıştır: denek daha uzanma kararını verdiğini söylemeden önce beyin etkinliği yavaş yavaş artmıştır. yani, denek kararı verdiği hissine kapıldığında, beyin çoktan kararı vermiştir bile! bu sonuç, özgür iradenin aslında bir yanılsama olduğunu destekler. (bkz: libet paradigması) (hatırlatan recai pengül'e teşekkürler.)

yine de insan beyninde hâlâ garip bir şeyler döndüğünü, özgür iradenin fiziğe sokuşturulabileceğini düşünenler vardır. bunların önde gideni roger penrose'dur. kendisi kuantum mekaniğinin özgür irade ve bilinç gibi insanî kavramlara yer bıraktığını iddia eder (bkz: kralın yeni usu).

fizik kuralları dahilinde kendi isteğine bağlı olarak seçim yapabilme özgürlüğü. evrensel değerlere hapsolarak kainatla dalga geçebilmek.

felsefe kontekstinde; özgür istenç

kurallara aykırı olabilen.

uyum muhteviyatı.

buyum maneviyatı.

sunum ilahiyatı ve insan kulliyatı.

insanın her şeyden önce kendini oluşturan maddeler tarafından kısıtlandığından pek de varlığından söz edilemeyecek hadisedir.

konuyla ilgili;

ayrıca (bkz: determinizm)

ayrıca bakabiliyorsanız buna da (bkz: quantum)

(bkz: libet paradigması)

sadece tanımı mevcut olan, çoğunlukla gerçekte var olmayan irade şekli. zira varlığını savunanların ne kadar özgür oldukları muammadır.

aslında olmayandır

olmadığını kanıtlamaya çalışan film * için: (bkz: waking life)